Студопедия Главная Случайная страница Задать вопрос

Разделы: Автомобили Астрономия Биология География Дом и сад Другие языки Другое Информатика История Культура Литература Логика Математика Медицина Металлургия Механика Образование Охрана труда Педагогика Политика Право Психология Религия Риторика Социология Спорт Строительство Технология Туризм Физика Философия Финансы Химия Черчение Экология Экономика Электроника

Ымдарды бөлу





Ұғымдармен операциялар жүргізу кезінде олардың сан алуан түрлері қолданылады, атап айтсақ, анықтау, бөлу, шектеу, жалпылау сияқты, ұғымдар көлемі және кластарымен де түрлі операциялар жасалады. Егер анықтаулар көмегімен ұғымның мазмұны ашылса, онда ұғым көлемін айқындау міндеті бөлу деп аталатын басқа логикалық операция көмегімен шешіледі. Сонымен бөлудегеніміз — бастапқы ұғымда ойлаган нәрселерді топтарға бөлу. Мысалы, әлеуметтік нормалар аффективтіқ және дәстүрлі т.б., деп бөлінеді.

Әдетте ұшбұрышты (1) тең жақты және әр жақты; (2) тең бұрышты және әр бұрышты деп бөледі. Ал соңғы бөлуде барлық ұшбұрыштарды (3) сүйір бүрышты, доғал бұрышты және тік бұрышты деп нақтылай түсуге болады. Бұлай бөлуге кейбір белгілерінің: 1) жағдайда — үшбұрыш жақтарының қатынасы, 2) жағдайда — бұрыштарының, ал 3) жағдайда үшбұрыш бұрыштарының оның өлшеміне қатынасы негіз болғанын байқау қиын емес. Нәтижесінде осы ұғым көлеміне жататын барлық нәрселердің жұйелік шолуы алынады.

Бөлу операциясы, біріншіден, осы ұғым көлеміне кіретін біз мұдделі нәрсенің кезкелген түріне еркін қол жеткізуді қамтамасыз етеді, екіншіден, қарастырып отырған ұғым көлемін жадыда оңай сақтайтындай формаға әкеледі.

Бөлу құрылымы. Ол: бөлінетін ұғым, бөлу мүшелері және бөлу негізі деген үш құрамдас бөліктен тұрады. Көлемінде мүмкін түрлері ашылып көрсетілетін ұғым бөлінетін деп аталады. Бөлінетін ұғым көлемі бөлінетін ұғым түрлері бөлу мүшесі деп аталады. Бөлу мүшелеріне сәйкес ашылатын белгіні бөлу негізідейді. Бөлу кезінде кездесетін аздаған қиындық — бұл бөлу жұзеге асатын белгіні таңдау. Бөлу неғүрлым қатаң болу үшін белгі ойда өте анық бейнеленуі тиіс. Формальды түрде нәрсені кезкелген белгісіне қарай бөлуге болады.

Мысалы, келісімшарттарды таныс және бейтаныс адамдар арасындағы келісімшарттар деп бөлу. Бөлу негізі мәнді белгі болуы тиіс.

Бөлу түрлері. Белгінің сипатына байланысты бөлу негізіне жататын анықтаудағыдай бөлудің де түрлері бар. Егер біз бөлу кезінде кейбір жиындар нәрселерінде қандай да бір белгінің тек бар не жоқ екеніне ғана, яғни таза сапаға мүдделі болсақ, онда мұндай бөлудихотомиялықдеп аталады. Бұл салыстырмалы тұрғыда бөлудің қарапайым түрі болғанымен, күнделікті өмірде де, ғылымда да жеткілікті дәрежеде кең тараған. Сонымен, табиғат өліге және тіріге, химиялық элементтер металл және металл еместерге бөлінеді. Дихотомиялық бөлуде бөлу мүшелері әрқашан қарама-қарсы ұғымдар болып келеді (А және А-емес). Осыдан бөлудің бұл түрінің артықшылықтары мен кемшіліктері шығады. Артықшылығы сол, оның нәтижесінде тектік ұғымның көлемі әрқашан толығымен ашылады. Кемшілігі сол, А-еместің аумағы едәуір белгісіз: онда сапасы жағынан сан алуан нәрселер болуы мүмкін.

Дихотомиялық болу ойда үғым көлемін мейлінше анық, түсінікті бейнелейді әрі белгілі эвристикалық мәнге ие. Ол біз мүдделі нәрсені іздеп табу үшін қажет жағдай туғызады, яғни нәрселер шеңберін бірізді және тез тарылтуға көмектеседі.

Егер бөлудің негізіне жататын белгі баса көрсетілген түрлерге әр түрлі дәрежеде тән болса, онда бұл белгі түр өзгерісі бойынша белу делініп аталады. Мысалы, бұрыштар тік, доғал және сүйір болып бөлінеді, климат суық, қоңыржай және ыстық дслініп, талан-тараж ұрлыққа, тонауға, қарақшылыққа бөлінеді ж. т.б.

Бөлу ережесі. Бөлуде кездесетін қателіктер. Ұғымды бөлу мындай ережеге бағынады:

1.Бөлу мөлшерлес болуы тиіс. Ол дегеніміз — бөлінетін ұғым көлемі бөлу мүшелері көлемімен толық қамтылуы тиіс. Бұл ережені сақтамаған жағдайда мынандай екі қателік кетуі мүмкін:

а) толық емес бөлу, тектің барлық түрі толық көрсетілмеген жағдайда туындайды. Мысалы, «сот билігі жөне атқарушы билігі болады» (мұнда заң шығарушы қалып қалған);

ә) кең бөлу немесе артық мүшелермен бөлу, мысалы, биліктің аталған үш бұтағына «төртіншіні» - БАҚ - бұқаралық ақпарат қүралын қоссақ, саясатқа соншама айтарлықтай әсері болғанымен олардың билік беретіндей мәртебесі жоқ. Олар бар-жоғы әдеби шолушы.

2. Бөлу тек қана бір негіз бойынша ғана жургізілуі тиіс. Әрқашан бөлу негізі ретінде тек бір ғана белгі қолданылуы мүмкін. Егер бұл ереже бұзылса, онда кейбір логика мамандары айқасқан немесе жаңсақ бөлу деп атайтын қателіктер туады. Мысалы, егер біз қала тұрғындарын — әйелдер, ерлер, қарттар мен балалар деп бөлсек, онда бұл жынысы мен жасына қарай негіздеудің араласуы. Бұл ереже дихотомиялық бөлуге жатпайды, екі немесе одан да көп негіздермен жүргізілетін оның кұрделі формасына жатады.

Мысалы, «студент» ұғымын «қабілеттің және «еңбек сүйгіш» деген екі белгісі негізінде төрт топқа ажыратуға болады:

а) қабілетті және еңбекқор;
ә) қабілетті, бірақ жалқау;

б) қабілетсіз, бірақ еңбекқор;

в) қабілетсіз әрі жалқау.

4. Бөлу мүшелері бір-бірінен тыс болуы керек. Бүл ереже алдыңғы ережемен тығыз байланысты. Ол бөлінетін үғым көлемінің элементі тура болудің бір мүшесіне кіруі мүмкін, яғни, бөлу мүшелері өзара қатар бағыныңқы, бірақ бірде-бір жағдайда олар қиысатын ұғымдар болмауы тиіс. Мысалы, қылмыс қасақана, абайсыз және шаруашылықта жасалған болуы мүмкін. Мұндағы бұзылған ереже ерекше жағдай. Шаруашылық қылмыстар да қасақана және абайсыз жасалған болады.

4. Бөлу бірізді және үздіксіз болуы тиіс. Осы ереже көпсатылы
бірізді бөлуге жатады. Оның бүзылуы «бөлудегі секіріс» деп аталатын қателікке әкеледі. Тектен алғаш жақын түрге, содан соң таяу түрдің топтарына өтуге болады.

3.Классификация туралы түсінік. Ғылыми зерттеулерде, педагогикалық, оқу және заң тәжірибесінде туындаған міндеттерді шешу жолында кейбір кластардың (жиындардың) нәрселері туралы ақпараттардың зор колемін есте сақтау жиі талап етіледі. Сонымен бірге мұнда бұл кластағы нәрселер барлық жиыны оңай шолынатын болуы тиіс. Міне, дәл осыған бөлудің классификация (жіктелім) деп аталатын жеке жағдайы арналған. Классификация бірізді көпсатылы болу нәтижесінде пайда болады. Ол жұйелі таңдалған негіз бойынша өтеді, нәтижесінде біз мүдделі белгілердің қайсысы нәрселер түрлеріне тән, қайсысы жоқ екенін нақты анықтап береді. Мұндайда ол түрлер кейбір мағынасында өте жоғары деңгейде толық суреттелетін болады. Классификация түрлік ұғымдардың тармақталған жүйесін береді. Бөлу мүшесі мүнда класс деп аталады, классификация деп аталуы да сондықтан. Ғылымда классификация кең қолданылатындықтан күрделі және жетілген классификациялардың дәл осы салада кездесуі де табиғи нәрсе. Сіздер Д.И. Менделеев элементтерінің периодтық жүйесі, өсімдіктер, тірі жене олі табиғат классификацияларымен мектеп қабырғасынан бері таныссыздар.

Бөлудің жоғарыда қарастырылған түрлерінен классификацияның айырмашылығы — ол ғылымда және күнделікті өмірде ұзақ уақыт бойы қолданылатын орнықты жүйені білдіреді. Ол неғүрлым жетілген жаңамен алмаспайынша өзінің мәнін сақтайды.

Классификацияны табиғи (ғылыми) және жасаңды (көмекші) деген екі түрге боледі.

Жасанды классификация объектілерді, оларға тән емес белгілерін, ең аяғы осы объекті атауларының алғашқы әріптеріне сілтеме жасауды (алфавиттік көрсеткіш, топтағы студенттер тізімі, кітапханадағы атаулық каталогтар және т.б.) реттеуге дейін қолданылады. Табиғи классификацияның негізі ретінде реттелуші объектілердің көптеген туынды қасиеттері шығатын мәнді белгілер алынады (қылмыстық қүқықтағы қылмыстар классификациясы немесе криминалистикадағы қарулар классификациясы). Жасанды классификация өзінің объектілері туралы өте мардымсыз, таяз білім береді (мысалы, сіздердің фамилияларыңыздың топ тізімінде алфавит бойынша түруы імпімдерің, қабілет, мінездерің туралы еш нәрседен хабардар).

Мысалы, сөйлемдерді жай жөне салалас құрмалас сөйлемдер деп бөлсек, онда бөлу дұрыс болмайды. Алдымен сөйлемдерді жай және қүрмалас деп, содан соң ғана бұл түрлерді өзінің шағын топтарына бөлу қажет етпейді, ол тек бар-жоғы қажет боп іздегенде сіздің фамилияңызды тез табуға көмектеседі). Табиғи классификация олар туралы анағүрлым маңызды ақпараттарды жүйеге келтіреді (мысалы, психологиядағы адамдарды мінездерінің типі бойынша классификациялалау).

Шектелу — тектік үғымнан түрлік белгілерді қосу жолымен түрлікке өтетін логикалық операция. (Мысалы, «іс-әрекет» (А), «қылмыс» (В), «ұрлау» (С), «ұрлық» (О), «автомобильді ұрлап айдап кету» (Е), «Азамат Н-нің автомобилін ұрлап айдап кету» (Ғ). Шектелу кезінде біз үлкен көлемді ұғымнан кіші көлемді ұғымға жылжимыз. Бірлік ұғым, яғни ұғым көлемінің жеке элементі шектеудің шегі болып табылады (біздің мысалымызда бүл «Н. деген азаматтың автомобилінің ұрлануы». Схема түрінде ол былай көрсетіледі:

 

Жалпылау дегеніміз түрлік белгілерді шығарып тастау жолымен шектеуге кері логикалық операция жүзеге асатын түрлік ұғымнан тектік ұғымға өту. Мысалы, «ҚР Әділет министрлігі» (А), «әділет министрлігі» (В), «министрлік» (С), «басқарушы мемлекеттік мекеме» (Б), «мемлекеттік мекеме» (Е), «мекеме» (Ғ). Жалпылауда, біз шағын көлемді үғымнан, үлкен көлемді үғымға өтеміз. Сондай-ақ, жалпылаудың да шегі болады. Категориялар (философиялық, жалпығылыми, нақты ғылымдар категориялары) жалпылау шегі болып табылады

Қорытынды: Ұғымдармен операциялар жүргізу кезінде олардың сан алуан түрлері қолданылады, анықтау, бөлу, шектеу, жалпылау сияқты. Егер анықтаулар көмегімен ұғымның мазмұны ашылса, онда ұғым көлемін айқындау міндеті бөлу деп аталатын басқа логикалық операция көмегімен шешіледі.

 

 

Дәріс №5 Пайымдау, оның құрамы мен түрі.

1. Пайымдау туралы жалпы түсінік меноныңқұрамы

2. Қарапайым пайымдаулар.

3. Қүрделі пайымдаулар.

Әдістемелік нұсқау:

Мақсаты: пайымдау туралы түсінік беру және оның түрлерімен таныстыру.

Негізгі ұғымдар: пайымдау, ақиқат мен жалған пайымдау, қарапайым мен күрделі, атрибутивті мен релятивті, экзистенциалды түрі, субъект пен предикат, кванторлық сөздер.

1.Пайымдау туралы жалпы түсінік. Пайымдауойлаудың екінші формасы болып табылады және ол ойлауда өзінің басқа да функцияларын атқарады.Пайымдау — бұл ойлау формасы, онда нәрсенің бар екендігі, нәрсе мен оның қасиеті арасындағы немесе нәрселердің арақатынасы туралы бір нәрсе не ашылады, не терістеледі. Біз логика курсында пайымдауды ақиқат не жалған деген тек қана екі логикалық мәнге ие деп есептейтін боламыз. Бұл қағида қосмәнділік деп аталады. Пайымдаудағы басты нәрсе — олардың ақиқаттығы мен жалғандығы. Пайымдау сөйлемдермен беріледі. Сұраулы сөйлемдер де пайымдау болып есептелмейді. Мысалы: «Сіздер барлықтарыңыз логика оқулығын алдыңыздар ма?». Не оң, не теріс болмастан, сұрақ не ақиқат, не жалған бола алмайды. Ол тек дұрыс не дұрыс емес қана бола алады (немесе басқаша айтқанда орынсыз болады).

Белгілі бір құрылымға ие бола түрып, пайымдаулар бірінші кезекте кұрделілік дәрежесіне қарай бөлінеді. Логикада да пайымдауларды қарапайым және кұрделі деп екі топқа бөледі.

Қарапайым пайымдаулар: «Күн суықты болды» немесе «Ызғар жел соқты».

Күрделі пайымдаулар өзара түрлі амалдармен байланысқан қарапайым пайымдаулардан түрады: «Күн суықты болды, бірақ ызғар жел соқты», онда бұл кұрделі пайымдау болып шығады.

Қарапайым пайымдау. Қарапайым пайымдауларда объект пен белгінің байланысы қарастырылады. Объектілердің түрлері өте көп. Белгілердің түрлері: қасиет-белгі және қатынас-белгі. Белгілердің осы түрлері қарапайым пайымдауларды бөлудің негізі болады.

Қарапайым пайымдаулар түрлері төмендегідей:

а) атрибутивті, егер белгі қасиеттің бар не жоқ болуымен байланысты болса;

ә) релятивті, егер белгі қатынастың бар не жоқ болуымен байланысты болса.

Атрибутивті пайымдау латынның — «беремін, сыйлаймын» деген сөзінен шыққан. Атрибут деп әдетте нәрсенің қандай да бір қасиеті түсіндіріледі. Мысалы, «Судьялар тәуелсіз». Бұл пайымдау атрибутивті, өйткені соттарға «тәуелсіз болу» қасиет-белгісі таңылады.

Бұл пайымдаудың қандай қарамдас бөліктерін бөліп көрсетуге болады? Кезкелген қарапайым пайымдау функционалды төрт түрлі бөліктен:

1) пайымдау субъектісінен — бір нәрсенің құптайтын не терістейтін заттар класынан. Ол латынның сөзінен шыққан, S деп белгіленеді;

2) пайымдау предикатынан — «жататын не жатпайтын, құптайтын не терістейтін заттар класынан» деген сөзіне сәйкес, Р деп белгіленеді;

3) «дегеніміз» немесе «емес» деген құптаушы не терістеуші байланыстан түрады. Пайымдаудың субъекті мен предикатын біріктіретін немесе айыратын «бәрі», «кейбір», «бірде-бір» сөздері ереже бойынша пайымдау субъекті алдында келеді және предикат көлеміне субъект көлемінің қандай белігі жататын не жатпайтынын көрсетеді. Олар кванторлы сөздер немесе кванторлар деп аталады.

4) Пайымдау субъекті мен предикаты оның терминдері деп аталады және логикалық айнымалы болып табылады, өйткені әр пайымдауда әңгіме түрлі объектілер мен әр түрлі белгілер туралы болады. Байланыс логикалық турақты болып табылады, себебі ол әрқашан не құптайды, не терістейді.

5) Ендеше атрибутивті пайымдау құрылымын схема түрінде былай беруге болады:

S — Р немесе S дегеніміз Р (емес)

Логикада барлық атрибутивтік пайымдаулар арасынан айрықша топты — тіршілік ету немесе экзистенциалды пайымдауларды бөліп көрсету әдетке айналған. Мысалы, келесі пайымдауларды қарастырамыз:

1. Менің Римдік қүқық бойынша кітабым өте көне.

2. Менің Римдік құқық бойынша кітабым өте жақсы.

Римдік жеке құқық бойынша көп оқулықтар бар.

Бірінші және екінші пайымдауда сөз римдік құқық бойынша нақты оқулықтардың әр түрлі қасиеттері туралы болып түр, ал үшінші пайымдауда түтас нәрсенің бір қасиеті туралы айтылады. Ол біздің нәрсені тануымызға ерекше ештеңе қоспайды, тек оның бар екеңдігі туралы деректі түрақтандырады, яғни оның «тіршілік ету» — қасиеті предикат болып табылады. Латын және ағылшын тілінде де ехһіепstіатіршілік дегенді білдіреді, сондықтан экзистенциалды пайымдаулар «тіршілік» ету кванторымен қосылған өзіндік ерекше схемасы бар, ол осы сөздің алғашқы әрпінен құралған. Ǝ S.

Қарапайым пайымдаулардың екінші түрі — бүл релятивті пайымдаулар немесе қатынастармен пайымдау. Мысалы, «Іле Алатауының таулары Кавказ тауларынан жасырақ» немесе «Алматы Тараз бен Қарағандының арасында орналасқан». Бірінші пайымдау қүрылымында екі нәрсе анық көрінеді: «Іле Алатауының таулары» мен «Кавказ таулары» және олардың арасындағы «жасырақ» қатынасы. Екінші пайымдауда енді үш нәрсе — «Алматы», «Тараз», «Қарағанды» және олардың арасындағы «арасында орналасқан болуы» қатынасы. Бұл пайымдаулардың схемасы төмендегідей:

Латынның геlаtіо қатынасы R символымен, нәрселер — х, у, z, болып белгіленеді, толығымен біз бірінші пайымдауда R (х, у); екінші пайымдауда R (х, у, z) құрылымына қол жеткіземіз. Сонымен, релятивті пайымдаулар қүрамына екі немесе одан дв көп субъектілер мен предикат рөлін атқаратын қатынас кіреді.

Пайымдау қарапайым

релятивті
экзистенциалды

атрибутивтік

нағыз атрибутивті

 

 

Қарапайым пайымдаулар, онда ой нәрселері арасындағы шартсыз байланыс ашылатындықтан басқаша кесімдіпайымдаулар деп те аталады. Функция тұрғысынан өз мазмұны бойынша қандай байланыс екендігіне тәуелді болмастан, олар бір ғана жалғыз объективті әлемнің байланыс бейнесі қызметін атқарады. Құрылым тұрғысынан қарағанда қарапайым кесімді пайымдаулар құрамдас бөлігі ретінде бірге алғанда пайымдау термині деп аталатын субъект пен предикат құрушы ұғымды және жалғаулықты кіргізеді.

Дегенмен қарапайым кесімді пайымдаулар пайда болуларына қарай өте алуан түрлі. Олар: негіздері бойынша бірнеше түрлерге бөлінеді:

а) сапасы;

ә) саны.

а) Атрибутивті пайымдауларды сапасына қарай бөлу.

Пайымдау сапасы — оның логикалық сипаттамасының маңыздыларының бірі. Онымен пайымдаудың деректі мазмұны емес, ең жалпы логикалық формасы түсініледі. Атрибутивті пайымдауларда субъектіде белгінің болуы құпталуы да, терістелуі де мүмкін.

Құптаушы пайымдау деп предикаттың пайымдау субъектіне жататындығын растайтын пайымдауды атайды. Терістеуші пайымдау деп субъектіде осы предикаттың жоқтығы туралы баяндайтын пайымдауды атайды.

Мысалы, «Адамдар заң алдында тең» пайымдауы құптаушы болады, өйткені мұнда «заң алдында тең болу» белгісінің «адамдар» субъектісіне жататындығы туралы айтылады. Ал «соттың осы шешімі негізсіз болып табылады» пайымдауы — терістеуші, өйткені онда «соттың осы шешімі» субъектісінде «негізделген болу» белгісінің жоқтығы туралы айтылады.

Пайымдаулардың сапасын анықтауда байланыстың сипатын анық айқындау қажет.Мысалы, «Заңсыз мәмле жарамсыз болады». Болымсыз жалғаулықтар әдетте адасуға ұрындырады, содан кейін пайымдаулар терістеуші сияқты түсіндіріледі. Бірақ бұл жерде жалғаулық: «болады» құптайды, яғни «бар». Егер субъект пен оның предикаты да өздері теріс ұғымдар болса онда жағдай басқаша.

ә) Пайымдауларды санына қарай бөлу. Пайымдау саны — бұл пайымдаудың субъекті қандай көлемде қарастырылатынын көрсететін басқа маңызды сипаты.

Егер пайымдаудың субъекті жалқы ұғым болса ғана, ол саны бойынша жалқы бола алады («Қазақстан — тәуелсіз мемлекет»). Предикаты субъектің барлық көлемі туралы хабарлап тұрса, оңда пайымдау жалпы болады («Барлық адамдар заң алдында тең»). Бірақ егер предикат субъект көлемінің тек кейбір элементтері туралы ғана айтса, онда мұндай пайымдау санына қарай жекеленген болады («Біздің топтың студенттерінің көпшілігі сессияға рұқсат алды»).

Пайымдаулардың саңдық сипаты әдетте субъект алдыңда тұратын сөздер бойынша анықталады. Логикада оларды кванторлар деп атайды. Жалпы пайымдауларға бәрі, әрбір, кезкелген кванторлары тән. Жекеленген пайымдауларда кейбіреу, көпшілігі, бөлігі кванторлары қолданылады. Ал жалқы пайымдауларда бұл, осы деген кванторлық сөздер қолданылады немесе субъект өз атымен аталады. Кванторларга қатысты кейбір түсініктер беру қажет. Кванторлар барлық кезде ашық формада беріле бермейді. Кейде олар тек ойда жобаланады. Мысалы, «қылмыс жасаған кісі қылмыстық жауапкершілікке тартылады» деген пайымдауда, субъекті білдіретін зат есім жекеше түрде тұрғанына қарамастан, сөз түгел бір класс туралы болып түр, яғни кезкелген қылмыс жасаған лдам туралы, соңдықтан санына қарай ол жалпы болады. Біз «барлығы» сөзі предикатты субъект көлеміне кіретін әрбір нәрсеге қатыстырады деп есептейміз. Бір қарағанда бұл өте қарапайым сияқты. Дегенмен күнделікті тіршілік тауқыметінен шаршаған адамнан жиі естуге болатын: «Барлық адамдар — оңбаған» деген пайымдауды қарастырайық. Шынымен бұл адам әрбір адам оңбаған деп айтып түр ма? Әлде ол қанша дегенмен де кейбір ауықулар болады дей ме, мысалы, ол өзі және оған қымбат кейбір адамдар ше? Осы айтылған пікірде «менен басқалардың барлығы» деген мағына жатыр ғой. Осы айтылғандар-ақ бізге «барлығы» деген кванторын қатаң тіркелген логикалық мағынада қолдану қажеттігін көрсетеді. Сондықтан, рас сен «Барлық адамдар — оңбаған» деген екенсің, онда өзіңді де сондаймын деп есепте немесе өзіңці адам санатына қоспа. Логика тек басқа адамдардың ғана емес, ең алдымен өзіңнің сөзіңе де жауапкершілікпен қарауға үйретеді.

«Кейбір» сөзімен де белгілі бір қиындықтар кездеседі. Шынында, біздің табиғи тілімізде бұл сөздің екі мағынасы бар:

1) «тек кейбіреулер, бірақ бәрі емес»;

2) «кейбіреулер, мүмкін барлығы да» немесе «ең болмағанда бірі» деген сөз.

Логикада бүл сөзді екінші мағынасында қолдану қабылданған.

Енді біз, кесімді пайымдаулар деп, сапасы мен саны дәл анықталған пайымдауларды айтамыз деп нақтылай аламыз. Логикалық мәдениеті бар адам өзінің пікірлесіне өз ойын барынша нақты жеткізу үшін кесімді пайымдауларға жүгінеді.

Басқалардан кесімді пайымдаулар сапасы мен санын дәл анықтау белгісімен ерекшеленетіндіктен, онда оның классификациясын осы екі белгісімен қоса беруге тырысуға болады. Бірақ алдынала тағы бір түсініктеме жасай кеткен жөн. Әдетте осындай біріккен классификациялауда бір категорияға жинақталып жалқы және жалпы пайымдаулар теңестіріледі. Біздің бұлай істеуімізге субъектінің барлық көлеміңде осы және басқа пайымдаулардың айтылуы негіз болады. Шынында, анықтауына қарай бұл жалпы үшін дүрыс болады. Ал жалқылардың субъект көлеміне бір нәрсе ғана кіретініне қарамастан мүндай пайымдаулардың предикаты субъектінің тек барлық көлемі туралы айта алады.

Осылайша, біз барлық атрибутивтік пайымдауларды санына қарай — жалпы және жекеленгенге, ал сапасына қарай — құптайтын және терістейтін пайымдаулар деп бөледі.

Біз осы екі белгісіне қарай күрделі дихотомиялық бөлу нәтижесінде пайымдаулардың төмендегідей түрлері болатынын көреміз:

1) жалпы және құптайтын — жалпықұптаушы;

2) жалпы жөне терістейтін — жалпытерістеуші;

3) жекеленген және құптайтын — жекеленғенқұптаушы;

4) жекеленген және терістейтін — жекеленғентерістеуші.

Бұлар кесімді пайымдаулардың төрт түрі. Орта ғасыр логиктері пайымдаудың төрт түрінің әріптік белгіленуін ойлап тапқан. Олар дауысты дыбыстар аталуынан шығады, аffirmo — «құптаймын» және пеgо — «терістеймін» деген латын сөзінің құрамына кіретін дауысты дыбыстар аталуынан шыққан.

Жалпықуптаушы пайымдау аffirmo сөзінің алғашқы дауысты әрпімен — А, жекеленғенқұптаушы — екінші дауысты әрпімен осы сөздің — I, жалпытерістеуші — пеgо бірінші дауыстысымен — Е, жекеленгентерістеуші — осы сөздің екінші дауыстысымен — О деп белгіленеді.

Сонымен бірге кесімді пайымдаулардың канондық формасы болады. Оны төмендегідей береміз:

А: Барлық S дегеніміз Р (SаР)

Е: Бірде-бір S Р емес (SеР)

I: Кейбір S дегеніміз Р (SіР)

О: Кейбір S дегеніміз Р емес (SоР)

Мысалы:

А: Барлық адвокаттар — заңгерлер.

Е: Бірде-бір адвокат — заңгер емес.

I: Кейбір адвокаттар — заңгерлер.

О: Кейбір адвокаттар заңгерлер емес.

Әрбір пайымдау оның терминдері көлемінің қатынасы түрінде көрсетілуі мүмкін. Әдетте бұл Эйлер шеңберінің көмегімен жасалады, дегенмен қазіргі кейбір логиктар басқа сызбаны да қолданатынын ескеру қажет (мысалы, тікбұрыштар түрінде). Тағы бір алдын-ала ескерту. Егер оның көлемі толығымен басқа термин көлеміне кірсе немесе тұтас содан шықса, термин таратылған деп есептеледі. Егер де бір терминнің көлемі басқа терминнің көлеміне тек ішінара кірсе немесе ішінара содан шықса, онда термин таратылмаған деп аталады.

Қарапайым пайымдаулардың барлық төрт түрінің түрлі жағдайларын қарастырамыз.

Жалпықұптаушы пайымдаулар А — «Барлық S дегеніміз Р» екі амал бойынша көрсетілуі мүмкін.

Барлық S дегеніміз Р

Бірінші амалға сәйкес (диаграмма).

Субъект пен предикат көлемдері толық сәйкес келеді, ягни екі термин де таратылған. Бұл екі жағдайда орын алады. Біріншіден, «Барлық S дегеніміз Р» пайымдауы субъектің орыңды анықтамасын («Термометр — бұл температураны өлшейтін құрал») көрсетеді. Екіншіден, субъект және предикат көлемдері толығымен сәйкес келуі мүмкін, егер жалпықұптаушы пайымдау предикаты тек оның субъектісіне жатса, субъект пен предикат тең көлемді ұғымдар болып табылады («Жақсылықты жамандықтан айыруға тек адам ғана қабілетті»). Осындай пайымдаулар логикада баса көрсетілмеген деп аталады, мұңца «тек қана», «тек» жалғаулары өте жиі қолданылады. (Егер «тек қана» жалғаулығы предикатқа тіркелсе, онда бұл кәдімгі жалпықұптаушы пайымдауға тең келеді).

Көріністегі екінші амалға сәйкес субъект көлемі толығымен предикат көлеміне енген, бірақ оған тең емес («Бүгін қылмыстық істер бойынша қабылданған соттың барлық шешімі айыптау сипатында болды»). Бұл жағдайда пайымдау субъекті таратылған, ал предикаты — таратылмаған, өйткені оның көлемі кеңірек болып тұр.

+

Жалпытерістеуші пайымдау. Е — «Бір де бір S Р емес». Ол бір амалмен көрсетіледі. Оның терминдері нәтижесінде екеуі де таратылған болып шығады. Е типтес пайымдауда субъект және предикат қайшылық, қарама-қарсылық, қатар бағыныңқы ,ұғымдарда көрінуі мүмкін, бірақ қандай жағдайда болмасын олар таратылған («Бірде-бір мейірімді адам рақымсыз болмайды», «Бірде-бір мейірімді адам қатыгез болмайды», «Бірде-бір мейірімді адам енжар болмайды»).

Жекеленгенқұптаушы пайымдау. I — «Кейбір S дегеніміз Р» да екі амалмен көрсетілуі мүмкін. Біріншіден (бүл да неғүрлым типтік жағдай), субъект және предикат көлемі тек ішінара сәйкес келуі мүмкін, яғни пайымдаулар терминдері қиылысушы ұғымдар болып табылады. («Кейбір прокурорлар — әйелдер»). Бұл жағдайда екі термин де таратылмаған болады

 

Екіншіден, предикат көлемі субъект көлемінен кіші болуы мүмкін және толығымен оған енген, яғни оның тек бір бөлігін ғана құрайды. («Кейбір заңгерлер — тергеушілер»). Бұл жағдайда субъект таратылмаған, ал предикат — таратылған.

Жекеленгентерістеуші пайымдау. О — «Кейбір S Р емес» субъект предикат көлемінен тек ішінара ғана шығарылады, сондықтан онда субъект таратылмаған, ал предикат таратылған («Кейбір студенттер логиканы оқымайды»).

Сонымен, біздің талдауымыздың қорытындысын мынадай кестеде беруге болады:

 

  А Е I О
S + +
Р -(+) + -(+) +

(+) терминнің таратылғанын, ал (—) таратылмағанын білдіреді. Кейбір жақшада көрсетілген ерекше жағдайларды есепке алмасақ, онда типтік жағдайларға тән белгілі бір заңдылықты көруге болады. Яғни, субъект жалпы пайымдауларда таратылған, ал жекеде таратылмаған; әрқашан терістеуші пайымдауларда предикат таратылған, құптаушыларда көлемі бойынша Р < S болған жағдайда ғана таратылган.






Дата добавления: 2014-10-22; просмотров: 460. Нарушение авторских прав

Studopedia.info - Студопедия - 2014-2017 год . (0.115 сек.) русская версия | украинская версия