Студопедия Главная Случайная страница Обратная связь

Разделы: Автомобили Астрономия Биология География Дом и сад Другие языки Другое Информатика История Культура Литература Логика Математика Медицина Металлургия Механика Образование Охрана труда Педагогика Политика Право Психология Религия Риторика Социология Спорт Строительство Технология Туризм Физика Философия Финансы Химия Черчение Экология Экономика Электроника

Синоним, антоним




1-тапсырма. Қойылған сұрақтарға берілген сөз тіркестерін қатыстырып жауап беріңіз.

мемлекеттік тіл

ресми тіл

1. Қазақ тілі қандай тіл? ана тілім

қарым-қатынас тілі

ауызекі сөйлеу тілі

ептеп білемін

еркін сөйлеймін

2. Сен қазақ тілің білесің бе? түсінбеймін

сөздік арқылы түсінемін

жетік білемін

мемлекеттік тілді меңгеру

3. Қазақстанда тұратын

азаматтардың міндеті қандай? қазақ тілін дамыту

қазақ тілінің халықаралық

бірлігін нығайту

2- тапсырма. Берілген сөйлемдерге қажетті жалғауларды қойып, дауыстап оқыңыз.

1. Мен Қазақстанның азаматы.... 2. Менің ұлт ... – орыс.

3. Қазақстан Республикасы... мемлекеттік тілі - қазақ тілі. 4. Қазақстан ... тұратын әр азамат мемлекеттік тіл... білуі керек. 5. Мен қазақ тілі курс ... қатысып жүр.... 6. Дмитрий, Олег, Светлана қазақ тілі... еркін сөйлейді. 7. Мен де солардың қатар... қосыл... келеді. 8. Мемлекеттік тіл... білу арқылы мен Қазақстан халқына деген құрмет... білдіре....

 

 

3 – тапсырма. Төмендегі сөздерді оқып, жаттап алыңыз.

мемлекеттік тіл – государственный язык

қазақ тілі - казахский язык

мәртебе – статус

қыркүйек – сентябрь

шілде – июль

жаңа заң – новый закон

тарау – глава

бірнеше – несколько

бап – статья

басқару – управление

іс-қағаздары – документация

азамат – гражданин

парыз – долг

еркін – свободно

тегін – бесплатно

 

4 – тапсырма. Мәтінді тыңдап, мағынасы түсінікті сөздерді жазып алыңыз.

 

Мемлекеттік тіл

Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі. Қазақ тілі мемлекеттік тіл мәртебесін 1989 жылы 22-ші қыркүйекте алды. Ал 1997 жылы 11-ші шілдеде жаңа заң өңделіп, толықтырылып қабылданды. Жаңа Заң VІ тараудан тұрады. Әр тарауда бірнеше бап бар.

І тарауда Жалпы ережелер берілген. Осы тараудың 4-ші бабында: «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі - қазақ тілі» деп көрсетілген.

Мемлекеттік тіл – мемлекетті басқару, заң шығару, сот ісін жүргізу және іс қағаздарын жүргізу тілі.

Қазақ тілін меңгеру – Қазақстанда тұратын әр азаматтың парызы. ҚР-ның барлық азаматтары қазақ тілін дамытуға, оның халықаралық беделін нығайтуға, мемлекеттік тілді еркін және тегін меңгеруге жағдай жасауға міндетті.

5 - тапсырма. Мәтінді қайталап оқып, төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз.

1. Қазақ тілі мемлекеттік тіл мәртебесін қашан алды?

2. Тіл туралы жаңа заң қашан қабылданды?

3. Жаңа заң неше тараудан тұрады?

4. 4-ші баптың мазмұнын айтыңыз.

5. Қазақстанда іс-қағаздары қай тілде жүргізіледі?

 

6 – тапсырма. Сұхбатты өз сөзіңізбен толықтырыңыз.

- Сәлем, достым.

- ......................................

- Сен ҚР-ның азаматы ретінде мемлекеттік тілді, яғни қазақ тілін, меңгеруге, дамытуға міндеттісің. Осы мәселеге қандай үлес қосып жатырсың?

-........................................

- Қазақ тілі мемлекеттік тіл мәртебесін қашан алған екен?

- .......................................

- Іс-қағаздары мемлекеттік тілде жазылу керек екен. Сен қандай құжаттарды қазақ тілінде жазып жүрсің? Құжаттардың түрлерін екі тілде айтып бере аласың ба?

- ........................................

- Өзің мемлекеттік тілді қандай дәрежеде білесің?

- .......................................

 

7– тапсырма. Мақал-мәтелдерді жаттап, орнымен қолданып үйреніңіз.

 

Аталар сөзі - ақылдың көзі. Тіл – жүректің тілмашы. Тіл – ақылдың өлшемі. Сөзден асқан байлық жоқ. Тілден асқан жүйрік жоқ.

 

8 – тапсырма. Сөйлемдерді тиісті сөздермен толықтырыңыз.

1. ... біз оқып, білім аламыз. ... халықпен бірге жасайды, дамиды, өркендейді. 2. Халықтың ... қалуы тіліне тікелей байланысты. 3. Тіл арқылы ... сыртқа шығарамын. 4. Халықтың ...., .... тіл арқылы ұрпақтан-ұрпаққа тарайды (тарихта, ойымды, әдет ғұрпы, тіл, салт-дәстүрі).

 

 

9 - тапсырма. Синоним сөздердің қатарын толықтырыңыз.

1. Мен осы тақырыпты әңгімелеймін, ... , ..... 2. Салмақты, ... , .... адам бәріне ұнайды. 3. Биік, ... тауларды көрдік. 4. Біз сені күтеміз, ....

5. Анам қатты шаршады, .... 6. Әкем біздің қылығымызға күлді, ....

 

 

10- тапсырма. Антоним қатарын толықтырыңыз.

 

мәдениетті - .... оқу - ...

білімді - ... білу - ...

өнерлі - ... жақсы - ...

 

2 – сабақ

Қазақтың өнері мен мәдениеті

Омоним

1- тапсырма. Сұраққа жауап беріңіз.

1. Өнер деген сөзді қалай түсінесің?

2. Өнердің қандай түрлері бар?

3. Музыка өнеріне үлес қосқан кімдер?

4. Астанада қандай театр бар?

5. Астанада музыка өнерінің дамуына үлес қосатын оқу орындары туралы білесің бе?

6. Айман Мұсаходжаева кім?

7. Қазақтың сазды-драма театры кімнің атында?

6. К.Байсейітова атындағы опера театры қай қалада орналасқан?

 

 

2- тапсырма. Төмендегі тірек сөздерді орыс тіліне аударыңыз.

 

би өнері сурет өнері

күй өнері сәулет өнері

өнер

музыка өнері қол өнері

ән өнері зергерлік өнер

 

3-тапсырма. Сәйкестігін табыңыз.

өнер художник

мәдениет архитектор

әнші мастер

күйші домбрист

биші поэт

режисер искуство

суретші композитор

сәулетші певец

ұста музыкант

домбырашы - режисер

ақын танцор

сазгер культура

 

 

4-тапсырма Сұраққа жауап беріңіз. Не істейді?

әнші ...

күйші ...

домбырашы ...

биші ...

суретші ...

ақын ...

режисер ...

композитор ...

 

5 – тапсырма. Сөздердің аудармасына назар аударыңыз.

 

өнер – искусство

мәдениет – культура

бірлікте – в единстве

әнші – певец

күйші – куйши

ақын – поэт

ертеден – с древности

дәстүрлі – традиционный

халық композиторлары – народные композиторы

жазба әдебиеті – письменная литература

мәтін – текст

отбасы–түрмыстық – бытовой

тарихи – исторический

әлеуметтік – социальный

жетекші – руководитель

домбырашы – домбрист

музыкалық аспаптар – музыкальные инструменты

 

 

6- тапсырма. Мәтінді тыңдап, таныс сөздерді жазып отырыңыз.

 

Қазақтың өнері мен мәдениеті

Қазақтың өнері мен мәдениеті үнемі бірлікте дамыды. Өнердің түр- түрін айтуға болады. Соның бірі - музыка өнері. Ауылдарды аралап жүретін әнші, күйшілер, ақындар мен жыршылар ертеден дәстүрлі музыка өнерін таратушылар болып саналады. Музыка өнерінің дамуына XIX, XX ғасыр ортасындағы белгілі халық композиторлары мен әншілерінің әсері ерекше болды. Олардың арасында А.Құнанбаев, Біржан Қожағұлов, Жаяу- Мұса Байжанов, Дәулеткерей Шығаев, Құрманғазы Сағырбаев, Ақансері, Тәттімбет, Мәди, Дина Нүрпейісова, Кенен Әзірбаев және басқаларды атауға болады.

Қазақтың халық әндерін мәтіні мен мазмұнына қарай эпикалық, еңбек, отбасы-тұрмыстық, лирикалық, тарихи, әлеуметтік әндер деп бөлуге болады.

Қазақтың музыка өнерінде дирижер, композитор, жетекші, домбырашы Нұрғиса Тілендиевтің орны ерекше. Нұрғиса Тілендиев «Отырар сазы» фольклорлы-этнографиялық оркестрін құрған. Оркестрде ерекше кең таралған музыка ежелгі музыкалық аспаптармен орындалатын болған.

Қазақстан – Р. Бағланова, Е. Серкебаев, Б.Төлегенова, Ә.Дінішев,

Р.Рымбаева, А.Мұсаходжаева, Ж.Әубәкирова, Г.Есімова сияқты халықаралық деңгейдегі орындаушылар отаны.

7 - тапсырма. Мәтінді қайталап оқып, төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз.

 

1. Халықтың әнші, күйшілері, ақын, жыршылары музыка өнеріне қандай үлес қосқан?

2. Музыка өнерінің дамуына XIX, XX ғасыр ортасындағы белгілі халық композитор, әншілерінің әсері қандай болды?

3. Оларды атап бере аласыз ба?

4. Қазақтың халық әндері қандай тақырыптарды қамтыған?

5. Н. Тілендиев туралы не білесіз?

6. Егеменді елдің мәртебесін көтеріп, өнерін, мәдениетін басқа елдерге танытып жүрген өнер қайраткерлерінен кімдерді білесіз?

 

8- тапсырма. Сұхбатты толықтырып, көршіңізбен сөйлесіңіз.

 

- Достым, бүгінгі сабақта «қазақтың өнері» деген тақырыпты талдадық. Өнердің түрлері көп. Жеке-жеке айтып бере аласың ба?

-. . . .

-Дұрыс айттың. Халық әндерін ел ішінде кімдер таратқан?

-. . . .

- Қазіргі ақын, әншілерден кімдерді білесің?

-. . . . . . .

- Өзіңнің сүйікті әншің бар ма? Ол саған несімен ұнайды?

-. . . .

- Өнер, мәдениет дегенде мәдени орындарды еске түсіреміз. Өзің білетін Қазақстандағы ірі театр, мәдени орындарды атап берші.

-. . . .

- Музыка өнерінің дамуына үлес қосатын оқу орындары туралы не білесің?

- . . .

 

 

9- тапсырма. Омонимдік жұптарды аударып, қай сөз табына қатысты екенін ажыратыңыз. Омонимдерді сөз табына сәйкес талдаңыз. Омонимге қатысты мысалдарды толықтырыңыз.

 

Біз үйге ерте келеміз. Етікші үнемі біз алады. Ермінезі қайратты болады. Сен соңымнан ер. Сыртек досқа айтылар. Сен артық заттарды сыр.Байлық – нан, сөзіменан.Болам десең ұста,балғаны нықұста. Құр –құстың бір түрі. Сен пердені құр. Қазқолда да өсіріледі. Сен тал егетін орын қаз.Жадырап жазкелді. Сен тапсырманы жаз. Қыс -ең суық ай. Сен қолынқатты қыс.

10 - тапсырма. Омонимді табыңыз.

 

1. Менің ана тілім, туған тілім, яғни қазақ тілі. 2. Ана бөлмеде ағам тұрады. 3. Мен алғашқыда қазақша түсінбедім. 4.Алғашқы ұстазым әлі есімде. 5. Ана тілі –бәріміздің анамыз, өйткені ол – ұлтымыздың анасы. 6. Ақан өнерлі жігіт. 7. Ол өнерімен бізді таң қалдырды. 8. Саматтың анасы келді. 9. Ана жолы біз кездесе алмадық.

 

3- сабақ

 

Денсаулық – зор байлық

Жіктік жалғауы

1- тапсырма. Жіктік жалғаулы сөздерді теріп жазыңыз.

Салауатты өмір сүру үшін денешынықтыру жаттығуларын жасау керек. Мен күнде таңертең денешынықтыру жаттығуларын жасаймын. Мен денсаулығыма аса көңіл бөлемін. Бақытты болу үшін денсаулық керек. Темекі тарту, ішімдіктер ішу денсаулыққа зиян. Денсаулықтың кепілі – салауатты өмір сүру. Өмірдің шаттығы мен қызығы денсаулыққа байланысты.

 

 

2-тапсырма Ел, жер, Отан, денсаулық сөздеріне тәуелдік жалғауларын жалғаңыз.

3-тапсырма. Студент, азамат, қызметкер, маман сөздерін жіктеңіз.

4-тапсырма. Берілген сөздерді орыс тіліне аударыңыз.

Салауатты өмір сүру -

Дене шынықтыру -

Бақытты болу -

Темекі шегу -

Ішімдік ішу -

Денсаулыққа зиян -

Денсаулық кепілі -

 

 

5-тапсырма. Мына сөздермен танысып, аудармасын жаттаңыз.

 

денсаулық – здоровье

негіз – основа

тірегі – опора

нашар – плохой

қоғам – общество

отбасы – семья

мықты – крепкий

мақсат – цель

әлеуметтік жағдай – социальное положение

себеп – причина

жағымсыз – неприятный

қан тамырлары ауруы – болезнь кровеносных сосуд

екі есе – два раза больше

әлденеше есе - несколько раз

темекі - сигарет

улы – ядовитый

мәлім – известно

көру қабілеті – зрение

 

 

6 - тапсырма. Мәтінді тыңдап, өзіңізге таныс сөздерді жазып отырыңыз. Мәтінді аударыңыз.

 

Денсаулық – зор байлық

Денсаулық - адам өмірінің негізі, тірегі. Денсаулығы нашар адам қоғамға да, отбасына да жайсыз екені белгілі. Денсаулығы мықты адам ғана алдына қойған мақсаттарына қол жеткізеді. Бүгінгі таңда қоршаган ортаның ластануы, әлеуметтік жағдайдың төмендігі, жұмыс орнында және отбасындагы келеңсіз жағдайлар, дұрыс, уақытымен тамақтанбау адам денсаулығын бұзатын себептер болып отыр.

Жеке адамның бойындағы жағымсыз қылықтар да денсаулықтың бұзылуына әкеледі. Атап айтсақ, темекі тарту, ішімдікке жақын болу. Ғалымдардың зерттеуіне қарағанда, шылым шегушілердің арасыңда қан тамырларының ауруы екі есе, ал өкпе ауруы әлденеше есе көп болады. Темекіде «никотин» атты улы зат бар екені мәлім. Темекі құмарлар күніне бір қорап темекі шегеді. Сонда ол адам 30 жыл ішінде үш жүз мың тал темекі жұмсайды немесе бір жарым килограмдай никотин жұтады. Никотин осы мерзімде мысқылдап кіріп, жүрек, жүйке, өкпе тәрізді адамның ең жанды жерлеріне ақау салып үлгереді. Осыдан адам денсаулығы нашарлап, жұмыс істеу қабілеті төмендейді. Ендеше, әр адам өз денсаулығы үшін күресіп, салауатты өмір сүруге талпыну қажет.

7 – тапсырма. Мәтінді бірнеше рет оқып, төмендегі сұрақтарға толық жауап беріңіз.

1. Денсаулығы нашар адам қоғамға, отбасына жайлы ма?

2. Қандай адам өз мақсаттарына қол жеткізеді?

3. Бүгінгі таңда денсаулықтың бұзылуына әсер ететін қандай себептерді білесіз?

4. Темекі тартудың зияны бар ма?

5. Темекі тартуда адам ағзасы қандай улы затпен уланады?

6. Салауатты өмір сүру үшін не істейсіз?

 

 

8 – тапсырма. Сұхбатты жалғастырыңыз.

- Достым, салауатты өмір сүру дегенді қалай түсінесің?

- ………………….........................

- Бүгінгі таңда өзің осы бағдарлама шарттарын орындап жүрсің бе?

- .........................................................

- Сенің досың шылым тарта ма? Сен оған шылым тартудың зияны туралы айттың ба? Шылым тартудың зияны туралы өзің қаңдай ақпараттар оқыдың?

- ...........................................................

- Мен де салауатты өмір сүруге талпынамын. Үнемі денемді шынықтырып, темекі, алкогольды сұйықтардан бойымды аулақ ұстаймын. Басқаға да осындай тілек айтар едім.

 

 

9 – тапсырма. Асты сызылған сөздерді синониммен ауыстырып жазыныз.

 

1. Денсаулығы мықты адам ғана алдына қойған мақсаттарына қол жеткізеді (армандарына, биіктеріне, ойларына)

2. Темекіде «никотин» атты улы зат бар екені мәлім (зиянды) .

3. Осыдан адам денсаулығы нашарлап, жұмыс істеу қабілеті төмендейді (ойлау).

4. Ендеше, әр адам өз денсаулығы үшін күресіп, салауатты өмір сүруге талпыну қажет (күресу қажет).

 

 

10 – тапсырма. Төмендегі етістіктерді аударып, жіктік жалғауында түрлендіріңіз.

Мен үнемі (бегать). Сол себепті денемді (закалять). Таңертең сен салқын сумен (умываться). Біз темекі (не курить). Мен қажет болса, (спать). Ол дұрыс (питается). Дене шынықтыру кезінде сен күнде (прыгать). Сіз үнемі (плавать).

 

4 – сабақ

Қоғам және жастар

Септік жалғауы

 

 

1-тапсырма. Сұраққа берілген сөз тіркестерін қатыстырып жауап беріңіз.

 

мемлекет болашағы

тіл жанашыры

1. Жастар кім? мемлекет тірегі

ертеңгі басшы

болашақ қаржыгер

 

білім алу үшін

2. Жастар қалаға не үшін келеді? жұмысқа орналасу үшін

қаражат табу үшін

 

2 - тапсырма. Қоғам, жастар, студент сөздерін септеңіздер.

3 - тапсырма. Қоғам, жастар, қоғамдық жобалар, болашақ сөздерін қатыстырып сөйлем ойлаңыз.

4 – тапсырма. Мына сөздер мен сөз тіркестерінің аудармасын жаттаңыз.

жастар қаласы – город молодых

үміт – вера

үлкен мүмкіндіктер – большие возможности

болашақ әлемі – мир будущего

жазғы демалыста – на летних каникулах

қаражат – деньги, финансы

бағдарлама – программа

қоғамдық – общественные

мамандық жәрмеңкесі – ярмарка

түйіндеме – резюме

жастар саясаты – молодежная политика

қоғамдық жобалар – общественные проекты

жастардың күші – сила молодых

 

 

5–тапсырма. Мәтінді тыңдаңыз, өзіңізге таныс сөздерді жазып отырыңыз. Мәтінді қазақша мазмұндаңыз.

 

Қоғам және жастар

Негізгі деректерге сүйенсек, қазір жастардың көпшілігі - Астана қаласында. Сол себептен, Астана «жастар қаласы» деген атқа арқау болып отыр. Мыңдаған қыздар мен жігіттер Елордаға үміт арқалап, үлкен мүмкіндіктер мен болашақтың әлемінен өз орнын табу үшін келді. Астананың әрбір оныншы тұрғыны – білім алушы жастар өкілі.

Жастардың басым көпшілігі оқу мен еңбекті қатар алып жүреді. Қазір жазғы демалыста шетелдерде жұмыс істеп, қаражат табуға бағытталған халықаралық бағдарламалар кеңінен таралуда.

Оқу бітірушілер мен студенттердің жұмысқа тұруын «Жастар еңбек биржасы» қоғамдық бірлестігі қолға алды. Жыл сайын мұнда мамандықтар жәрмеңкесі өтеді. Жұмыс берушілер жастардан түйіндеме қабылдап, әңгімелесу өткізеді.

Мемлекеттік жастар саясатын жүзеге асыру аясында қоғамдық жобалар әзірленіп, өндірілуде. Өткен жылы жас белсенділер «Жасыл ел» бағдарламасын жүзеге асыруға кірісті. Бір жазда жастардың күшімен Астананың сол жағалауындағы 500 гектар жер жасылдандырылды. «Ғашықтар» саябағы мен әкімшілік ғимараттың жанына жүздеген ағаш отырғызылды.

Жастар әңгімелесу, пікір сайыстар, ғылыми-практикалық конференциялар жүргізуде. Олар өздерінен кіші буынға үлгі боларлық істер көрсетіп жатыр.

6 – тапсырма. Мәтінді қайталап, сұрақтарға жазбаша жауап беріңіз.

1. Астана неге жастар қаласы деп аталады?

2. Астанаға мыңдаған жігіттер мен қыздар қандай мақсатпен келді?

3. Жастар жазғы демалыста шетелдерге не үшін барады?

4. «Жастар еңбек биржасы» қандай қызмет атқарады?

5. Мамандықтар жәрмеңкесінде не істейсіз?

6. «Жасыл ел» бағдарламасы туралы не білесіз?

 

 

7 – тапсырма. Сұхбатты жалғастырыңыз.

 

- Сәлем, достым!

- ...................................................

- Мен жазда қаражат табу үшін, «Жасыл ел» бағдарламасы бойынша жұмыс істеймін. Сен қатысасың ба?

- ...................................................

- Қазір жастар ісіне, белсенділігіне мемлекет тарапынан үлкен қолдау жасалып отыр. Ондағы мақсат не?

- ....................................................

- «Жастар – Қазақстан болашағы» дейді. Осы жөнінде сен не айтар едің?

- ....................................................

- Достым, қазір жастарды жұмыспен қамтамасыз ету біршама реттеліп қалды. Дегенмен, сен осы мәселеге қатысты қандай пікір айтар едің?

- .....................................................

 

 

8 – тапсырма. Сөйлемдерді аударып, септік жалғауларының қызметін салыстырыңыз.

Алдыңғы аға буын кейінгі буынға осындай мұраларды қалдырған. Жастар өз тілін, салт-дәстүрін дамытады. Мемлекет жастарды ел билеуге араластырады. Бүгінгі күні жастардың белсенділігі артып отыр. Ауылда жастардың еңбегі бағаланады. Болашақ іскерлер де жастардан шығады. Қоғамда жастардың орыны бар.

 

 

9 – тапсырма. Сөздерді аударып, қай септік жалғауын қолданып тұрғаныңызды түсіндіріңіз.

 

Ол (наш) досымыз. (В гостях) өзіңді сыпайы ұстауың керек. (В лесу) осындай ағаштар өседі. (С природой) үнемі сырласамын. Орманды (с нами) аралайсың. (Со своим) көршісімен театрға барды. Ол (на улицу) асығып шығып кетті. Мен (музыку) сүйіп тыңдаймын. Мен (во дворе) Райханды кездестірдім. Кішкентай бала (к окну) жақындады. Кешке мен (в сад) шығамын. Оның анасы (в аптеке) жұмыс істейді.

 

 

10- тапсырма. Берілген сөйлемдерден септік жалғауларын ажыратыңыз.

 

Қазақстан азаматтарының басым көпшілігі –жастар. Жастар ертеңгі үмітіміз. Әрбір қоғамның келбеті жастардың қалай өсуіне байланысты. Жастар қоғамдағы болып жатқан оқиғалардан өздерін оқшау ұстамағаны жөн. Жастар мемлекеттік саясатқа араласа алады. Жастар –мемлекет болашағы.

 

5 – сабақ

Тәуелсіз Қазақстан

Тәуелдік жалғауы

1 - тапсырма. Сұраққа жауап беріңіз.

1. Қазақстан Республикасы қандай ел?

2. Қазақстан ТМД құрамына қашан енді?

3. ҚСР-і қай жылдан бастап, Қазақстан Республикасы деп аталды?

4. Қазақстан Республикасын бірінші таныған елді атаңыз.

5. Қазан айының 25-і қандай күн?

 

 

2 - Қазақстан, Отан, мемлекет сөздерін тәуелдеңіз.

3- тапсырма. Берілген сөйлемнен тәуелдік жалғауын табыңыз.

1. Менің Отаным – Тәуелсіз Қазақстан. 2. Мен Қазақстан азаматы-

мын. 3. Тәуелсіз Қазақстанның өз Ата Заңы бар. 4. Біздің Мемлекеттік Елтаңбамыз, Туымыз және Әнұранымыз бар. 5. Мен Отанымды қорғауға әрқашан дайынмын. 6. Қазақстан жері кең-байтақ. Ол жерінің үлкендігі жөнінен дүние жүзінде тоғызыншы орында тұр.

 

 

4 – тапсырма. Төмендегі сөздерді қайталап, жаттап алыңыз.

тәуелсіздік - независимость

дейін - до

одағы - союз

ел -страна

бір-бірімен - друг с другом

тығыз- тесно

байланысты – связано

қайта құру – перестройка

өміріне – в жизнь

өзгеріс – изменение

егемендігі туралы – о независимость

саяси – политический

қуаныш – радость

жеке ел – независимая страна

төте – прямой

терезесі тең – равноправно

ұйым – организация

 

5 - тапсырма. Мәтінді тыңдап, өзіңізге таныс сөздерді жазып отырыңыз. Белсенді етістіктердің қолданысын ажыратыңыз.

 

Тәуелсіз Қазақстан

 

Қазақстан Республикасы мемлекеттік тәуелсіздігін алғанға дейін, Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы деп аталған ірі империяның құрамында еді. КСРО-ның құрамында Қазақстаннан басқа 14 ел болды. Бүл елдер «Одақтас республика» деп аталды. Бір-бірімен тығыз экономикалық байланыста өмір сүрді.

Сексенінші жылдардың екінші жартысынан басталған демократиялық қайта құрулар Кеңес Одағының құрамындағы республикалар өміріне үлкен өзгерістер әкелді.

1990 жылы 25 қазанда Қазақ Кеңес Социалистік Республикасының мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылданды. Бұл оқиғаның Республика өмірінде үлкен саяси маңызы болды. 1991 жылдың 10 желтоқсанынан бастап қазақ КСР-і Қазақстан Республикасы деп аталды. Азаттық алған елдер тәуелсіздіктің тәтті дәмін татып, оны орасан зор қуаныш үстінде қарсы алды.

Бодандықтан құтылып, өз алдына жеке ел болып, бөлініп шығу біздің елдің тарихындағы теңдесі жоқ ұлы оқиға болды. Тәуелсіздік алған соң, Қазақстан мемлекеті әлемдегі мемлекеттермен төте араласуға, олармен терезесі тең ел ретінде қатынас жасауға, дүниежүзілік ұйымдарға мүше болуға қол жеткізді.

6–тапсырма. Мәтінді түсініп оқып, төмендегі сұрақтармен бекітіңіз.

 

1. Тәуелсіздік алғанға дейін Қазақстан Республикасы қандай ірі империяның құрамында еді?

2. КСРО-ның құрамында неше ел болды?

3. Қазақстан мемлекеті өз тәуелсіздігін қашан алды?

4. Тәуелсіздік алғаннан кейін, Қазақстан мемлекеті қандай байланыстарға қол жеткізді?

7-тапсырма. Мәтіннің мазмұны бойынша, мына сүхбатты жалғастырыңыз.

 

- Достым, Қазақстан мемлекеті бұған дейін қандай империяның құрамында болды?

- .........................................................

- Мемлекетіміз өз егемендігін алғаннан кейін. елтаңбасы, туы және әнұранында өзгерістер болды ма?

- .........................................................

- Елтаңбада және мемлекет туында не бейнеленген?

- .........................................................

- Ал әнұранымызды айтып бере аласың ба?

- .........................................................

- Сонымен, Қазақстан Республикасы деп қашаннан бастап аталды?

- .........................................................

- Тәуелсіздік күні деп қай күн белгіленген?

- .........................................................

8–тапсырма. Жаттығудан дұрыс қолданылмаған тәуелдік жалғауын тауып, қатесін түзетіңіз.

Біздің елім тәуелсіздікке қол жеткізді. Мемлекетте адамдардың өмірің қадағаланып отырады. Біздің елтаңбаңыз бекітілді. Тудың түсің көк түсті. Әр ұлттың өкілі Қазақтан мемлекетімнің дамуына үлес қосады. Сіздің үлесіңде бар. Менің осындай арманың бар. Сенің ойыңызмаған түсінікті болды. Сенің мақсатыңызбізге ұнайды.

 

 

9 – тапсырма. Өлеңді жаттап, тәуелдік жалғауы бар сөздерге талдау жасаңыз.

Ақ тілеу тілеп жатамын,

Ақ пейілі осы – атаның.

Қайталап сөзін батаның,

Арнаймын саған, Отаным

 

(Ә.Тәжібаев).

 

10-тапсырма. «Менің Қазақстаным» тақырыбына шағын мәтін жазыңыз.

6 – сабақ

Мінез және келбет

Сын есім

1 - тапсырма. Сұраққа жауап беріңіз.

1. Адамның мінезіне қатысты қандай сөздерді білесіздер?

2. Қызғаншақ жақсы мінез бе?

3. Қайсар, өжет, батыл адам деп кімдерді айтар едіңіз.

4. Сіздің ойыңызша идеал деген кім? Ол қандай адам болуы керек?

5. Сіз құрбыңызды топпен таныстырыңыз.

 

 

2- тапсырма. Сөйлемді аяқтаңыз.

1.Оның міңезі ..., ... . 2. Менің досым ..., ... . 3. Ол әріптестері арасында ..., ... . 4. Самат ..., ..., ... маман. 5. Біздің старостамыз ... .

3- тапсырма. Сәйкестігін табыңыз.

қарапайым милосердный

қайырымды приятный

сүйкімді скромный

келбетті уравновешенный

сезімтал ревнивый

қызба статный

байсалды горячий

 

4 - тапсырма. Мына сөздермен танысып, қайталаңыз.

 

адам мінезі - характер человека

әр түрлі - разное

сабырлы - спокойный

шыдамсыз - нетерпеливый

қызғаншақ - ревнивый

қоғам - общество

ұжым - коллектив

байсалды - спокойный

көпшіл - общительный

ақкөңіл - чистосердечный

кешірімді – простительный

жомарт - щедрый

жағымсыз – неприятный, противный

сабырсыз – нетерпеливый

кекшіл - злопамятный

көңілсіз – без настроения

қылық – выходка

сырлас – близкий

 

 

5 - тапсырма. Мәтінді тыңдап, өзіңізге таныс сөздерді теріп жазы - ңыз.

 

Мінез және келбет

Адам мінезі әр түрлі болады. Біреуі – сабырлы, біреуі – шыдамсыз, енді біреуі – қызғаншақ. Кез-келген адам қоғамда, ұжымда өмір сүреді. Сондықтан, мінезіне қарай басқа адаммен тіл табысып, мінезі арқылы ұжымға танылады. Егер адам мінезі байсалды, сабырлы, көпшіл, ақ көңіл болса, басқа адамдар да онымен дос болып, сырласуға, ақыл-кеңес сұрауға жақын тұрады. Кешірімді болу, адам бойындағы жомарттық, кішіпейілдік те мерейіңді өсіріп, алғысқа бөлентеді.

Кейбір адамдардың сыртқы келбеті әдемі болғанымен, жағымсыз мінездерімен ортасын жалықтырып, өзгемен тіл табысуын қиындатады. Шыдамсыз, сабырсыз, қызғаншақ, кекшіл болсаң, сен достарыңнан алыстап кетесің. Үнемі жалғызсырап, көңілсіз өмір кешесің. Сондықтан жаман қылықтан аулақ болып, неғұрлым мейірімді, сабырлы мінез көрсетсең, саған өкпесі бар адамдардың өзі сырлас досыңдай болып кетеді. Жұмсақ мінез, ұстамдылық, сыпайылық - өзіңді де, отбасыңды, досыңды да бақытқа бастар жолдың тетігі. Халқымызда «Жақсы адам – қазына» деген нақыл сөз бар. Оның астарында адам мінезі жайлы ой айтылған.

 

6 - тапсырма. Берілген мәтінді оқып, аударма жасаңыз. Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз.

1. Адам мінезі қандай болады?

2. Адам мінезі арқылы басқа адамдармен тіл табысып, ұжымға танылуға бола ма?

3. Байсалды, сабырлы, көпшіл, ақ көңіл адаммен сырласуды жақсы көресіз бе?

4. Адамның қандай мінезі тіл табысуды қиындатады?

5. Өзіңді, отбасыңды, досыңды бақытқа бастар жолдың тетігі неде?

6. «Жақсы адам – қазына» нақыл сөзін қалай түсінесің?

7 - тапсырма. Сұхбатты жалғастырып, екінші нұсқасын құрыңыз.

 

- Асхат, сенің ең жақын досың бар ма?

- ...................................................................

- Досыңның қандай мінезі саған ұнайды?

- .....................................................................

- Досыңның мінезінде қандай кемшілік бар?

- ......................................................................

- Сен ашулансаң, досың не істейді?

- ......................................................................

- Ал досың ашуланып, ренжитін жағдайлар бола ма?

- .......................................................................

- Ондай жағдайда сен қандай мінез көрсетесің?

- ........................................................................

- Жақсы. Сенен үйренетін мінез-құлықтар көп екен.

 

- Ия, адам адамнан жақсы мінезді, жағымды әдетті үйрену керек.

 

 

8 - тапсырма. Мына сөйлемдерді толықтырыңыз. Адам мінезін, келбетін сипаттайтын сөздерді жазыңыз.

1. Менің жолдасым ...(қандай?)

2. Оның анасы ...(қандай?)

3. Менің анам ...(қандай?)

4. Сенің әкең ...(қандай?)

5. Оның жолдасы ...(қандай?)

6. Сәкеннің атасы ...(қандай?)

7. Досанның әпкесі ...(қандай?)

8. Мараттың қарындасы ...(қандай?)

9. Еркебұланның ағасы ...(қандай?)

 

 

9 – тапсырма. Қажетті сөздерді аударып, сөйлемді толықтырыңыз.

 

Мен (вкусный) тамақ әзірледім. (Красивая) қыздың (вежливый) мінезі бәрімізге ұнады. Атамның (доброе) жүрегі бізді мәпелейді. (Хорошое) іс істесең жан-жағыңнан алғыс аларсың. (Большая) достық сыйластықтан басталады. (Умный) адам қателік жасамайды. (Хитрый) адам сені алдап кетеді.

 

 

10 - тапсырма. Сіз өзіңіздің портретіңізді жазыңыз. Ол үшін төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз.

 

1. Сіздің жеке дара қасиетіңіз қандай?

2. Қызығушылығыңыз.

3. Қолыңыздан келетін өнеріңіз.

4. Жетістіктеріңіз бен нәтижелеріңіз.

5. Міңез құлқыңыз

 

 

7 – сабақ

Бос уакыт және қызығушылық

Сан есім

1-тапсырма. Берілген сұраққа сөз тіркестерін қатыстырып жауап беріңіз.

дем алу

кітап алу

Сен бос уақытта не істер едің? концертке бару

досымен кездесу

ата-анаға көмектесу

 

шахмат ойнау

саяхатқа бару

Сені не қызықтырады?сурет салу

спортпен айналасу

бассейнге бару

балық аулау

 

2- тапсырма. Берілген сөз тіркестерінің баламасын табыңыз

 

дем алу –

кітап оқу –

концертке бару –

досымен кездесу –

ата –анасына көмектесу –

шахмат ойнау –

саяхатқа шығу –

сурет салу –

спортпен айналысу –

бассейнге бару –

балық аулау -

 

 

3 - тапсырма. Берілген сөйлемдерден сан есімді тауып, мағыналық жағынан ажыратыңыз.

Біз экономика мамандығында 102 топта оқимыз. Біздің топ ұйымшыл. Топта 2 мемлекеттік грант иегері бар. Топтың үштен бірі қыз балалар. Топ басшысының есімі – Данияр. Оның жасы он сегіздерде. Сабақта біз екі-екіден отырамыз. Ертең сағат 3-те қазақ тілі курсына қатысамыз. Күнде 7-8 жаңа сөз үйреніп қайтамыз. Топтың тең жартысы қазақша еркін сөйлей алады.

4 - тапсырма. Төмендегі сөздердің аудармасына назар аударыныз.

 

уақыт кестесі – расписание времени

тыңғылықты - исполнительный

өзіне - себе

бос уақыты – свободное время

рухани - духовный

жүйке – нерв

қуаты - сила

қызығушылық – интерес, забава

тау - гора

кесте - вышивка

тоқыма - вязать

мәдени орындар – культурные места

жаныңызға - душе

жылылық - тепло

 

 

5 - тапсырма. Мәтін бойынша мағынасы түсінікті сөздерді жазып алыңыз. Аудармасын еске түсіріңіз.

Бос уақыт және қызығушылық

Уақыт кестесін дұрыс пайдалана алатын адамның іс-әрекеті жүйелі болады. Кестесіне сәйкес жоспарлаған жұмыстарын да тыңғылықты орындайды. Ондай адамның өзіне көңіл бөлетін бос уақыты да табылады. Мұндай жағдайда, әрине, өзің қызығатын, рухани ляззат алатын іспен шұғылданған пайдалы. Бұдан адамның бір мезгіл болса да, жүйкесі тынығып, күш-қуаты артады.

Әр адамның қызығушылығы әр түрлі. Бірі – тауға шығып серуендеуді қаласа, енді бірі – сүйікті спорт түрімен айналысады. Кітап оқу, кесте тігу және тоқыма тоқу да кейбір адамның қызығушылығын арттырады.

Бос уақытта мәдени орындарға барып, әнші, биші, күйшілердің өнерін тамашалаудан жаныңызға жылылық ұялайды.

 

 

6- тапсырма. Мәтінді қайталап оқып, сұрақтарға ауызша жауап беріңіз.

1. Сіз уақытыңызды дұрыс пайдалана білесіз бе?

2. Бос уақытта немен шұғылданған пайдалы?

3. Қызығатын іс-әрекетпен айналысқанда, қандай күйде боласыз?

4. Адамдардың қызығушылығы әр түрлі. Сипаттап беріңіз.

5. Бос уақытта мәдени орындарға баруды ұнатасыз ба?

 

 

7 - тапсырма. Сұхбатты жалғастырып, еркін сөйлесуге дағдылан-

ыңыз.

- Сәлем, достым. Жағдайың қалай?

-...

- Жексенбі күні бос уақытым бар. Сондықтан көл жағасына барып, балық аулап, тынығып қайтқым келеді. Саған ұнаса, бірге барайық.

-Жоқ .....

- Сен сурет салуды ұнатады екенсің ғой. Сурет салуды қашаннан бастадың?

-...

- Қандай тақырыптарда суреттер саласың?

-...

- Сенің ата-анаң, бауырларың да сурет салумен айналыса ма?

-...

 

 

8 – тапсырма. Сан есімдерді дұрыс қолданып, бір тәуліктегі кестеңізді толтырыңыз.

 

Мен таңертең сағат .......................... тұрамын.

Сағат ......... ......... денемді сергітер жаттығуларды орындаймын.

Сағат ....... ........ жуынып, таранамын.

Таңғы асымды сағат ............... ................ ішемін.

Бізде сабақ сағат ............... басталады.

Күніне біз сағат .............. оқимыз. Яғни таңертеңгі ..... .......... -дан кешкі ..... ......... дейін университетте боламыз.

Бір сабақ ............ минутқа созылады.

Үлкен үзіліс кезінде, яғни, сағат ............ -да, біз түскі тамақ ішеміз.

Сабақтан шыққан соң, сағат ............. жатақханаға барамыз.

Сағат ............... -да кешкі тамақ ішіп, сабаққа дайындаламыз.

 

 

9 – тапсырма. Сан есімдерге дұрыс жалғанбаған қосымшаларды тауып, қатесін табыңыз.

 

Мың тоғыз жүз тоқсанінші жылдың жиырма бесыншы қазанында мемлекеттің тәуелсіздігі туралы декларация қабылданды. 1991 жылға желтоқсанның 16-ыншы тәуелсіздік туралы заң қабылданды. Бір сабақ сағат сегіз жарым басталады. Жарыста алтау бала озып келді. Енді судың үшке бір бөлігін құясың. Екі – екінің отырыңдар.

 

 

10- тапсырма. Антоним қатарын табыңыз.

Жалқау – (жомарт, мейрімді, еңбекқор)

Ақылды – ( ақкөңіл, ақымақ, өтірікші)

Шыншыл – ( мейрімді, ақымақ, өтірікші)

Сараң – (еңбекқор, жомарт, мейрімді)

Көңілді – (ақымақ, көңілсіз, өтірікші)

 

 

8 – сабақ

Бурабай табиғаты

Есімдік

1 - тапсырма. Сұраққа жауап беріңіз.

1. Айдос, сен демалыс күні Бурабайға барғың келе ме?

2. Бурабайдың табиғатын бұрын көрдің бе?

3. Биші қайыңдар қай жерде көп кездеседі?

4. Сұлу Көкше туралы поэманы кім жазған?

 

 

2 - тапсырма. Берілген сөздердің қазақша аудармасын жазыңыз.

 

Земной рай - …

Необычная природа - …

Танцующие березы - …

Оздоровительные центры - …

Прекрасное Кокше

 

 

3- тапсырма. Жақша ішіндегі сөздерді аударып, оқыңыз.

Бурабай – (вторая Швейцария) деп аталады. Тамыз айында біз Бурабайға (поедем отдыхать). Демалушыла Бурабайға (приезжают из зарубежа). Бурабай, Зеренді, Шалқар жерлерінің (Удивительная природа). Ғажайып табиғат баурайында (оздоровительные центры) орналасқан. Жолдың екі жағында биік қарағайлар (выстроились в ряд) Көкшетау жерінде (восемьдесят озер) бар.

 

 

4 - тапсырма. Мына сөздер мен сөз тіркестерін есте сақтаңыз.

 

табиғат- природа

таңғажайып – удивительный, изумительный

ауа - воздух

керемет - необычный

бейнелі – образный

сұлулық - красота

тарихи - исторический

шыңдары - вершины

саяхатшы - путешественник, турист

 

 

5 – тапсырма. Мәтінді тыңдап, орыс тіліне аударыңыз.

 

Бурабай табиғаты

Біздің республикамызда табиғаты таңғажайып жерлер өте көп. Соның бірі – Көкшетаудағы Бурабай мекені. Бұл жердің табиғаты жылдың төрт мезгілінде де керемет көрінісімен қызықтырады. Бой сергітер таза ауасы дертке дауа. Бурабайдың таза ауасын, әдемілігін Швецария табиғатымен салыстырады. Бүгінде бұл аймақты «Қазақстанның Швецариясы» деп атау орын алған.

Бурабайда сан ғасырлық тарихы бар «Жұмбақтас», «Оқжетпес» шыңдары орналасқан. Бұл шыңдарды қызықтаған адам таудың әр қырынан әр түрлі бейнені көре алады. Бурабайға саяхатшылар, дем алушы Қазақстан, шетел азаматтары үнемі барады. Осындай тарихи жерді келешек ұрпаққа жеткізу үшін, қорғай білуіміз керек.

6 - тапсырма. Мәтін бойынша төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз.

1. Қазақстанның «Швецариясы» деп қай жерді атаймыз?

2. Бурабайдың табиғаты қандай?

3. «Жұмбақ-тас» деп аталатын шыңның көрінісін сипаттаңыз.

4. «Оқжетпес» шыңы туралы қандай аңыз білесіз?

7 - тапсырма. Сұхбатты жалғастырып, ауызша сөйлесіңіз.

 

- Достым, мен жазда саяхатқа барғанды ұнатамын.

Жаныңа шипа болар көрікті жерлерді көп адам шетелдерден іздейді. Мен Қазақстанда саяхаттауды ұнатамын. Мысалы: «Бурабай», «Шортанды», «Оқжетпес» басқа да орындар. Сенің ойың қандай?

- ...

- Сен көрген жерлердің ерекше табиғаты туралы айтып берші?

- ...

- Ол жерде ауа-райы қандай екен?

- ...

- Қазақстанда табиғат ана сыйлаған қаншама демалатын орындар бар? Осы табиғи орындарды атап бере аласың ба?

- ...

 

8–тапсырма. Есімдіктерді аударып, дұрыс қолдануға машықтаныңыз.

 

(Я) (тебя) ерте оятамын. (Они) кітапханаға кетті. (Мне) ертерек келу керек екен. (У меня) бұл кітап бар. (Ты) осы кітапты ал. (Моя) анам әуежайда жұмыс істейді. (Твой) әкең саябақта жүр. (Здесь) құнды кітаптар сақталады. (С тобой) сөйлескен қызықты. (У тебя) театрға баратын уақыт бар ма? (У нас) жақсы жаңалықтар бар.

 

 

9- тапсырма. Сөйлемдердің сыңарын тауып, жалғастырыңыз.

Үлгі: Біз бурабай көлінде қайықпен жүземіз.

 

    балық жүзу
    қайық шомылу
Біз Бурабай саңырауқұлақ теру
Балалар орман жидек аулау
  көл Катараман серуендеу
  Жұмбақтас кеме міну
  Оқжетпес   көру
  Ұйқыдағы батыр машина суретке түсу
  Биші қайың   қыдыру

10- тапсырма. Бурабай табиғаты тақырыбында шағын әңгіме жазыңыз.

 

 

9 – сабақ

Мен және қоршаған орта

Етістік

1- тапсырма. Сұраққа жауап беріңіз.

1. Қазіргі Қазақстанның табиғи жағдайы қандай?

2. Әлемде болып жатқан дүлей апаттар жайында не білесің?

3. Адам өміріне қауыпты қандай апат түрлерін білесіңдер?

2- тапсырма. Сәйкестігін табыңыз.

Қоршаған орта опасное явление

Табиғи апаттар окружающая среда

Жер сілкінісі чрезвычайное положение

Сел ағыны землетрясение

Төтенше жағдай селевой поток

Қар көшкіні стихийное бедствие

 

3- тапсырма. Берілген сөйлемдерді оқып, орыс тіліне аударыңыз.

1. Бесінші маусым – дүние жүзілік қоршаған ортаны қорғау күні. 2. Оның негізгі мақсаты – табиғатқа деген қамқорлықты күшейту. 3. Жері жасыл, ауасы таза, суы мөлдір елдердің халықтары ұзақ өмір сүреді. 4. Бірақ кейде таулы өңірлерде сел апаты, жер сілкінісі болып тұрады. 5. Қоршаған ортаны қорғау - әр азаматтың міндеті. 6. Сондықтан орман-тоғайлардың өртенуіне, ағаштардың оталуына, жер асты байлықтарды есепсіз пайдалануға, өзен-көлдердің ластанып, тартылуына жол бермеуіміз керек.

4 - тапсырма. Мына сөздермен танысып, жаттап алыңыз.

 

өркениет - цивилизация

қоршаған орта – окружаюшая среда

табиғи жанартаулар – природные вулканы

бу күйіндегі – в виде пара

улы - ядовитый

жел - ветер

шаң - пыль

қалдықтар - отходы

қауіпті шегіне жету- достигнуть нормы

 

 

5- тапсырма. Берілген диаграмма бойынша сөйлем құрастырыңыз.

 

6 - тапсырма. Мәтінді тыңдаңыз, өзіңізге таныс сөздердің аудармасын еске түсіріңіз. Мәтінді қазақша мазмұндаңыз.

 

Мен және қоршаған орта







Дата добавления: 2015-10-12; просмотров: 6254. Нарушение авторских прав


Рекомендуемые страницы:


Studopedia.info - Студопедия - 2014-2020 год . (0.182 сек.) русская версия | украинская версия