Тақырып 6. Функционалдық калькуляциялау
1.Шығындарды бөлудің функционалдық жүйесі 2.Шығын топтары, шығынды тасымалдаушылар, қызметтер бойынша шығын орталықтары 3.Шығынның мақсаттық калькуляциясы
Өнімнің өзіндік құнын дұрыс есептеу үшін жанама (үстеме) шығыстарды калькуляциялау объектілерінің арасында бөлудің таңдалған әдісі маңызды рөл атқарады. Отандық және шетелдік есеп саясатында өткен ғасырдың ортасына дейін өндірістік жұмысшылардың еңбекақысы үстеме шығыстарды бөлу базасы ретінде прайдаланылды. Үстеме шығыстарды өнім (жұмыс, қызмет) түрлері арасында өндірістік жұмысшылардың негізгі еңбекақысына пропорционалды бөлген кезде олардың көп бөлігі еңбек сыйымдылығы аз өнімнен гөрі еңбек сыйымдылығы көп өнім түрлеріне жатқызылады. Осының нәтижесінде еңбек сыйымдылығы аз өнім түрлері аз пайда түсіретін болып шықты, яғни өнімнің өзіндік құны бұрмаланды. Сонымен бірге өндірістік процестерді автоматтандырудың өсуіне орай өнімнің өзіндік құнының құрылымындағы тікелей еңбек шығындары мен үстеме шығыстардың өсуі төмендеді. Ұйымның өндірістік қызметімен тікелей байланысты емес шығындар: логистикаға, жабдықтарды реттету мен үйлестіруге, өнімнің сапасын бақылауға және т.б. жұмсалатын шығыстар артты. Осының барлығы шығындарды функциялар бойынша есептеу немесе АВС әдісінің (Activity Based Costing –ABC) пайда болуына әсер етті. АВС әдісінің шығындарды есептеудің басқа әдістерінен түбегейлі айырмашылығы үстеме (жанама) шығыстарды бөлу тәртібімен байланысты. Шығындарды АВС әдісі бойынша есептеу былайша жүзеге асырылады: 1. Жанама шығындарды пайда болуы байланысты негізгі қызмет түрлері (функциялар немесе операциялар) анықталады. Әдетте оларға материал жеткізуге тапсырыс ресімдеу; өндірістік жабдықтарды пайдалану; оны жөндеу мен реттеу жөніндегі операция; өнімнің сапасын бақылау және т.б. жатуы мүмкін. Ұйымның үстеме шығыстары жеке бөлінген қызмет түрлерімен (функциялармен немесе операциялармен) сәйкестендіріледі. 2. Әр бір қызмет түрінің шығындарының тиісті өлшем бірліктерінде бағаланатын иесі мен олардың сандық мағыналары анықталады. 3. Әр бір қызмет түрі бойынша шығын иесі бірлігінің құны олардың үстеме шығыстарының сомасын тиісті шығын иесінің сандық мағынасына бөлу арқылы анықталады. 4. Үстеме шығыстар өнім (жұмыс, қызмет) түрлері арасында шығын иесі бірлігінің құнын әр бір өнім (жұмыс, қызмет) түрін жасау үшін орындалған қызмет (функциялар, операциялар) түрлері бойынша олардың санына көбейту арқылы бөлінеді. 5. Әрбір өнімнің бірлігі мен түрінің өзіндік құны анықталады. Осы әдісте шығындарды есептеу объектісі жеке қызмет түрі (функциялар, операциялар), ал калькуляциялау объектісі – өнімнің (жұмыстың, қызметтің) түрі болып табылады. Тікелей шығындары 12530 мың теңгені және үстеме шығыстары 3900 мың теңгені құрайтын 4 өнім түрін шығаратын ұйымның шартты деректері пайдаланылған №7.8-7.12-кестелерде өнімнің өзіндік құны мен калькуляциялау шығындарын АВС-әдісі бойынша есептеуді ұйымдастырудың мысалы келтірілген. АВС – өзінің мәні бойынша өнімнің өзіндік құны мен калькуляциялау шығындарын есептеудің тапсырыстық әдісіне балама әдіс. №7.14-кестеде АВС-әдіс пен тапсырыстық әдісті пайдаланып өнім бірлігінің өзіндік құнын калькуляциялаудың нәтижелері келтірілген. Үстеме шығыстарды бөлудің тапсырыстық әдісі оған басқа факторлардың ықпалын бір ғана көрсеткіштің (біздің мысалда негізгі еңбекақының) іс-әрекетін ғана ескеред, ал АВС-әдіс –те үстеме шығыстарды бөлу үшін барлық ықтимал факторлар ескеріледі. Сондықтан АВС-әдіс өнімнің өзіндік құнын неғұрлым дұрыс есептеуге және пайдалылығын анықтауға ықпал етеді.
|
