Студопедия Главная Случайная страница Обратная связь

Разделы: Автомобили Астрономия Биология География Дом и сад Другие языки Другое Информатика История Культура Литература Логика Математика Медицина Металлургия Механика Образование Охрана труда Педагогика Политика Право Психология Религия Риторика Социология Спорт Строительство Технология Туризм Физика Философия Финансы Химия Черчение Экология Экономика Электроника

Шартты рай




(Conjunctivus)

Шартты райда сөйлеуші іс-әркеттің, қимылдың шартын білдіреді. Рецептурада латынның шартты мағыналарының біреуі ғана беріледі – іске жұмылдыру, бүйыру. Қазақ тілінде етістік шартты райдың жалғауымен беріледі:

Араластырылсын

Белгіленсін

Praesens conjunctivi activi et passivi осы шақтың негізінен және жіктік жалғаулардың (негізгі етіс, ырықсыз етіс) қосылуы арқылы жасалады. Жіктеудің І түрінде негізіндегі «а» «е» дауысты дыбысына ауысады. Жіктеудің ІІ, ІІІ, IV түрлерінде негізіне «а»- жұрнағы қосылады.

PCA (осы шақ шартты рай негізгі етіс) PCP (осы шақ шартты рай ырықсыз етіс)
Жіктеудің І түрі   Жіктеудің ІІ түрі   Жіктеудің ІІІ түрі   Жіктеудін ІVтүрі sign – e - t sign – e –nt   misce –а- t misce –а – nt   repet –a –t repet – a -nt   audi –a- t audi – a - nt sign – e - tur sign – e –ntur   misce –а - tur misce – а- ntur   repet –a –tur repet – a –ntur   audi –a - tur audi – a - ntur
     

§ 11. Бұйрық рай (Imperativus)

Бұйрық райдың екі формасы бар: екінші жақтың жекеше және көпше түрлері.Бұйрық райдың жекеше түрінің І, ІІ, I түрлерінде тұйық райдың – re жалғауының алып тасталуы арқылы жасалады, ал жіктеудің ІІІ түрінде е жалғауы жалғанады. Бұйрық райдың көпше түрінің екінші жағын жасау кезінде жіктеудің І, ІІ, IV түрлерінде етістіктің негізіне –teжалғауы, ал жіктеудің ІІІ – түрінде -ite жалғауы жалғанады.

 

Imperativus
Екінші жақтың жекеше түрі Екінші жақтың көпше түрі
I cura – (емде) II misce – (араластыр) III solve – (еріт) IV audi – (тыңда) cura – te (емдеңдер) misce – te (араластырыңдар) solv – i - te (ерітіңдер) audi – te (тыңдаңдар)

§12. Рецепте кездесетін етістіктер

Рецепте етістіктер бұйрық және шартты райда қолданылады. (Іmpеrаtivus et Conjunctivus).

Рецепттерде етістіктердің қолданылуы.

Imperativus Conjunctivus
Da. Бер. Signa Белгіле Misce. Da. Signa Араластыр. Бер Белгіле Detur. Берілсін. Беру Signetur. Белгіленсін. Белгілеу MisceaturАраластырылсын Араластыру
Sterilisa. Зарарсыздандыр Repete. Қайтала Da tales doses numero Саны осындай мөлшерімен бер Sterilisetur.Зарарсыздандырылсын Зарарсыздандыру Repetatur.Қайталансын. Қайталау. Dentur tales doses numero Саны осындай мөлшерімен берілсін саны. Осындай мөлшермен берілсін саны.

§13. Рецепте fierі деген етістіктің қолдану мысалдары

Imperativus Conjunctivus
Misce, fiant species Misce, fiat pulvis Қоспа жасау үшін араластыр
Ұнтақ жасау үшін араластыр
Misce, fiat unguentum Жағатын май жасау үшін араластыр
Misce, fiat linimentum Линимент жасау үшін араластыр
Misce, fiat pasta Паста жасау үшін араластыр
Misce, fiat suppositorium rectale Ректальды суппозиторий жасау үшін араластыр
Misce, fiat suppositorium vaginale Вагинальды суппозиторий жасау үшін араластыр

3 сабақ

Латын тіліндегі химиялық номенклатура

Химиялық номенклатураға химиялық элементтері және оның қосылыстары кіреді.

§14. Химиялық элементтер

Химиялық элменттердің латынша аттары атау күйінде "um" жалғауына аяқталады да септеудің II түріне жататын зат есімдері болып табылады. Мысалы: Kalium, in- калий

Ferrum, in - темір

Ережеден тыс: Sulfur, uris n / III -септеу/- күкірт

Phosphоrus, i m /II- септеу/- фосфор

§15. Қышқылдар атаулары (қышқыл- Acidum, i n)

Қышқылдың латынша атауы екі сөзден түрады: бірінші-“acidum” зат есім, екіншісі- қиыса байланысқан I топтың сын есімінен болған анықтауыш.

Оттекті қышқылдардың латынша атауының анықтауышының бейметалдың атауының негізіне "іс"- um немесе "os" деген жұрнақты қосып айтады.

"іс"- жұрнақ қышқылдың тотығу дәрежесі жоғары екендігін білдіреді. /қазақ атауында анықтауышы жалғаусыз/.

"os" жұрнақ қышқылдың тотығу дәрежесі төмен екендігін білдіреді. /қазақ атауында анықтауыштың - ты, -ті, -лы жалғаулы/ білдіреді.

Мысалы: Acidum sulfur - ic-um- күкірт қышқылы Acidum sulfur - os-um- күкіртті қышқыл. Оттексіз қышқылдардың латынша атауының анықтауышы бейметалл атауына "hydro" деген приставка және "ic-um" жазылады. /қазак атауында анықтауышы «сутек» деген сөзбен аяқталады./

Қышқылдардың жасалу модельдері

Латынша атау Қазақша атау Оттектің мөлшері
Acidum...... іс (um) жалғаусыз тотығу дәрежесі жоғары   жесікөп
Acidum...... os (um) -ты,-ті тотығу дәрежесі төмен
Acidum hydro...ic (um) сутек оттексіз

Кейбір қышқылдардың атауы

Латынша атаулары Қазақша атаулары
а) Acidum aceticum A Acidum citricum A Acidum folicum Acidum nitricum сірке қышқылы лимон қышқылы фоли қышқылы қышқылы
бAcidum arsenicosum Acidum nitrosum Acidum sulfurosum мышьякты қышқыл азотты қышқыл күкіртті қышқыл
Acidum hydrochloricum , Acidum hydrosulfuricum Acidum hydroiodicum тұз / хлорсутек/ қышқылы күкіртсутек қышқылы йодсутек қышқылы

§16. Оксидтердің атаулары

Оксидтердің, гидроксидтердің және пероксидтердің атаулары екі зат есімнен түрады: бірінші сыңары- ілік жалғаулы элементтердің атауы, екіншісі- атау күйіндегі оксидтердің тобының аты: oxydum, hydroxydum, peroxydum /септік бойынша өзгереді/.

Оху - деген түбір құрамында оттегі бар екенін білдіреді.

Жасалу моделі

  Химиялық элемент (Gen) +оксид тобының аты  
Латынша атауы Саlсіі oxydum     Каlіі hydroxydum Hydrogenii peroxydum
Қазақша атауы кальций оксиді     калий гидроксиді сутек пероксиді

§17. Тұздардың атаулары

Тұздардың латынша атаулары екі зат есімнен тұрады: бірінші сыңары - ілік жалғаулы катионның немесе дәрілік заттың тривиальды аты; екіншісі -атау күйіндегі анионның атауы /септік бойынша өзгереді/.

Оттексіз қышқылдардың тұздарында аниондардың атаулары септеудің екінші түріне жататын /neutrum/ зат есімдерінен болады. / -id;um,id-i/, ал оттекті қышқылдардың тұздарына — септеудің III түріне жататын masculinum зат есімдерінен болады /-as-atis, -is-itis/.

Негізгі түздарда аниондардың аттары sub деген приставка арқылы ал қышқыл тұздарда hydro деген приставка арқылы жасалады.

Аниондардың атаулары

Сөздіктегі түрі Септеу түрі латынша мысалдар қазақша баламасы
      жүрнақ анионның аты
Nom GenРод as atis m III sulfas,atis m -ат сульфат
is itis m III sulfis, itis m -ит сульфит
idum idi n II sulfidum. in -ид сульфид

в) sub + nitras, atis m –негiзгi нитрат

г) hydro + tartras, atis m - гидротартрат

Натрий мен калий тұздары


Натрий мен калий тұздарының латынша атауын дәрілік заттың атауына natriumнемесе kaliumдеген сөзді қосып айтады. Сөз дефис арқылы және кіші әріппен жазылады.

Мысалы: сульфацил -натрий /тұзы/- Sulfacylum (i) –natrium (i)

NB! Натрий кофеин - бензоаты

Coffeinum (i) – natrii benzoas (-atis)

§18. Эфирлердің атаулары (aether, eris m)

Эфирлер тұздар сияқты екі зат есімнен: ілік септікте берілген катионның, атау септікте берілген анионның атауынан түрады. Эфир атауының құрамында ylдеген бөлшек міндетті түрде кіреді.

Эфирлердің жасалу моделі

 

  катион + анион Қазақша атауы
Nom. Methylii Phenylii Amylii salicylas salicylas nitris метил салицилаты фенил салицилаты амил нитриті
Gen. Methylii Phenylii Amylii salicylatis salicylatiss nitritis метил салицилатының фенил салицилатының амил нитритінің

NB!Қазақ тілінде эфирлердің атауы екі сөзден тұрады, ал орыс тілінде бір

сөзден /фенилсалицилат; амил нитрит./

 

 

Химиялық номенклатура Жаттығулар

1. Қышқылдардың жасалуы

Nom.et Gen. sing. форм. қышқылдардын латынша атауларын

жазыңыз.

а) тотыгу дәрежесі жоғары


Үлгі: бор қышқылы







Дата добавления: 2014-12-06; просмотров: 451. Нарушение авторских прав

Studopedia.info - Студопедия - 2014-2017 год . (0.015 сек.) русская версия | украинская версия