Иммунитет анықтамасы

Иммунология – ағзаның жұқпалы және жұқпалы емес бөгде субстанцияларға генетикалық, молекулалық, жасушалық жауап беру механизмдерін зерттейтін ғылым. «Иммунитет» сөзі алғашында заңдылық термин ретінде пайдаланған (immunitas – лат. бір нәрседен құтылу, босау). Медициналық тәжірибеде «иммунитет» термині XIX ғасырдың екінші жартысында, адамдар ижұқпалы аурулардан қорғану әдістері зерттелу кезінде, яғни теориялық және эксперименталды иммунология қалыптасу кезінде енгізілген. Терминнің жаңа, «медициналық» мазмұны «аурудан құтылу» деп белгіленген. Қазіргі заманда иммунология деп ағзаның гомеостазын, құрылымдық және функционалды тұтастығын сақтауға және тұрақтандыруға, сонымен қатар биологиялық (антигендік) индивидуалдығына және түрішілік ерекшеліктеріне арналған генетикалық бөгде заттардан (антигендер) қорғану әдістері мен механизмдерін атайды. Организмге бөгде заттарға -бактериялар, вирустар, қарапайымдар, саңырауқұлақтар, нәруыздар, жасушалар, тіндер, өзгерген аутоантигендер, сонымен қатар, мутантты және ісік жасушалары жатады.

Иммунитет ағзаны патогендер мен басқа да генетикалық бөгде агенттерден туа біткен күрделі арнайысыз серпілістер жүйесі көмегімен қорғайды. Олар көпжасушалы ағзаларда ең ерте даму кезеңдерінде күрделендірілген жоғары деңгейде жетілген ағзалар даму барысында пайда болған. Омыртқалылар туылу кезеңде сыртқы генетикалық бөгде заттардан жоғары деңгейдегі арнайылығымен ағзаны қорғайтын және өзінің соматикалық жасушаларының, сонымен қатар ағзаның барлық ішкі ортасының генетикалық тұрақтылығын бақылайтын жүре пайда болған (адаптивті) иммунды жүйе дамыған. Иммундық жүйе өзгеше морфофункционалды, өз бетімен реттелуші және өз бетімен жаңартылушы жүйе болып табылады және оның бірнеше ерекшеліктері бар: ол барлық денеге жайылған, оның жасушалары қан арқылы барлық организмде рециркуляцияда жүреді және ол әр-бір антигенге түрлі арнайы антиденелер молекуласын өндіре алатын ерекше қабілетті жүйе болып табылады.

Пайда болған эволюциялық жас адаптивті тізбек көмегімен иммунды жүйе өзгеше әр антигенге арнайылығы бар антиденелер молекулаларын өндіруге бағытталған.

Негізгі иммунитет құруға жауаптылар – ол иммунды жүйенің жоғары арнайылықты жасушалары – лимфоциттер. Организмде тек осы жасушалар белгілі антигенмен байланысуға бағдарламаландырылған, «өзінікін» «өзгенікінен» ажырата алатын және бірінші байланысу арқылы иммунологиялық зерделік қалыптасушы бір ғана жасушалар болып табылады. Эволюцияда лимфоцит организмнің генетикалық тұтастығын бақылау үшін пайда болған – ол иммунитет жүйесінің негізгі қызметі болып табылады. Бұл қызметтің нәтижесіне сыртқы ортадан түскен генетикалық бөгде жасушаларды тану және жою жатады.

Бірақ, лимфоциттер бөгде антигендерді тану үшін, көп жағдайда туа біткен иммунитеттің өзгеше топ жасушаларының қатысуын қажет етеді. Олар алғашқы, бөгде заттарды арнайысыз танитын, оларды жұтып, өңдеп, бөгде затты иммуногенді түрінде арнайы адаптивты иммунитет жасушаларына тануға жағдай жасайтын және оларға қарсы кең спектрлі арнайы қорғау – гуморалды (антидене синтезі) және Т-лимфоциттер арқылы жүретін жасушалық серпілістерді қалыптастыратын – антигентаныстырушы жасушаларын қажет етеді.