СЛОВАРЬ ТУЬКIУЬРНАВАЙ ТЕГЬЕРДИН ГЬАКЪИНДАЙ

 

1. Урус чIалан кьилин гафар словарда алфавитдин къайдада ганва; и чIавуз ё гьарф гьисабдик кутунвач, ам е гьарф хьиз къвезва, месела: легче, леденеть, лёгочный, лёд ганвач, и къайдада ганва: лёгочный, легче, лёд, леденеть… ва амайбурни гьакI.

2. Урус чIалан вири гафарал ударение къалурнава. Адан лишан яз гафунин винел патай, ударение жедай ачух сесинилай кьулухъ апостроф эцигнава, месела:

ПИСАТЬ. Бязи гафарин кьве чкадал ударение ала, им а гаф кьве жуьредани лугьуда лагьай чIал я.

3. Омонимар, яни сивяй сад хьиз лугьудай, амма чара-чара манаяр авай гафар, кьилди-кьилди абзацра ганва ва араб цифрайралди къалурнава. Месела:

КОСА 1 киф.

КОСА 2 с-х дергес.

КОСА 3 геог, коса (….).

4. Урус чIалан кьилин гафарин перевод абзацра агъадихъ галай тегьерра ганва:

а) Урус гаф лезги чIалан са гафуналди перевод авунва. Месела:

КОРОВА ккал.

б) Урус гаф перевод авун патал лезги чIала синонимар тир гафар ганва, и чIавуз садхьтин мана авай гафар запятойралди, тIимил ва я гзаф мукьва мана авай гафар точкадалдини запятойдалди ччара авунва.
Месела:

ЛЮБОВНЫЙ ашкъидин, кIанивилин; ашкъи квай, кIанивал квай.

в) Эгер урус чIалан гафунихъ ччара-ччара са шумуд мана аваз хьайитIа, абурукай гьар сад муькуьдавай араб цифрайралди чара авунва. Месела:

БЕГЛЫЙ 1. катай, катнавай. 2. зарб, йигин. 3. тадиз, са уьтери, акьван дикъет тагана.

г) Абзацда ганвай кьилин урус гаф квай идиома, яни маса чIалаз дуьм-дуьз перевод тежер гафар абзацдин эхирда ганва ва ромба (♦) лишандалди ччара авунва: идиома лезги чIалан гьахьтин мана авай идиомадалди ва я баян гунин рекьелди перевод авунва. Месела:

БЕГЛЫЙ 1… 2… 3… ♦ беглый огонь командасуз (команда тагана) ягъун; командасуз ягъай тфенгар.

д) Переводдихъ галаз герек тир дуьшуьшра адан мана ачухардай мисалар ганва; ибур урус чIалал гана, лезги чIалаз перевод авунва ва я кьилин переводдилай кьулухъ ва лап тIимил дуьшуьшра переводдилай вилик скобкайра лезги чIалал а гаф ва я гафар гьи манада ишлемишнаватIа къалурдай баян гузва. Месела:

БЕЗВЫЕЗДНО санизни тефиз; сидеть безвывездно санизни тефиз ацукьун.

БЕГОТНЯ 1. чамарар ягъун. (мес. аялри). 2. гзаф катун-галтугун, гьарнихъ чукурун (са кардин гуьгъуьниз).

Лезги чIалан гафунилай кьулухъ скобкайра гагь-гагь гьа винихъ галай гаф ва я гафарин группа эвез ийиз жедай маса гафни ганва. Месела:

БЕЗГОЛОВЫЙ 1. кьил авачир (галачир). 2…

Скобкайра ганвай гаф гагь-гагь маса нугъатда вичихъ галай гафунин чка кьазвайди ва я кхьинрин къене дуьшуьш жедай жуьре я. Месела:

РАДУГА яргъируш (хважамжам).

ДОКТОР 1. мед. доктор (духтур). 2...

е) Урус чIалан перевод ийиз тежер кьилин гаф термин яз тикрар авунва ва гуьгъуьнлай скобкайра адан манаяр ачухардай баян ганва.

Эгер терминдихъ вичин перевод ийиз тежер манайрилай гъейри мад маса, перевод ийиз жедай манани аваз хьайитIа, ам лезги гафуналди перевод авунва ва скобкайрилай къеце ганва.

Скобкайра авай цифрайралди терминдин перевод ийиз тежер манаяр сад-садавай ччара авунва, скобкайрилай къеце авай цифрайралди терминни адан перевод ийиз жедай манаяр ччара авунва. Месела:

БАРАБАН 1. далдам. 2. тапанчидин патронар твадай туп. 3. барабан (1. тех. машинра ва механизмра къен буш цилиндр. 2. анат. юкьван япун къен).

ж) Гагь-гагь переводдикай ибарат паюна лезги гафунихъ галаз, запятойдалди ччара авунвай, урус гафни ганва. Им я кьве гафни сад хьиз ишлемишиз жеда лагьай чIал я. Месела:

АДВОКАТ адвокат, векил (судда кар кьиле тухудай).

з) Герек тир чIавуз урус чIалан кьилин гафунилай кьулухъ ва я цифрадилай кьулухъ переводдин вилик куьруь авунвай гафарикай ибарат тир лишан эцигнава, и лишан„и кьилин гаф гьи илимда, гьи карда ишлемишдатIа къалурзава (мес. мат., хим. ва мсб), я а гаф грамматикадин гьи категориядикай ятIа къалурзава (мес. глаголрин патав: несов., однокр.) ва я ада стилдин, вич ишлемишунин рекьяй а гафунихъ авай тафаватвал къалурзава (мес. уст. ва мсб; куьруь авунвай гафарин-лишанрин списокдиз килиг).

и) Эгер урус гаф исятдин девирда урус чIала кьилди ишлемишун авачтIа ва я ам кьилди къачурла лезги чIалаз перевод ийиз жезвачтIа, адалай гуьгъуьниз кьве точка эцигнава ва гьа гаф квай предложение ва я гафарин кIватIал ганва, ахпа гьабур перевод авунва. Месела:

БАКЛУШИ: бить баклуши разг. бушдиз къекъуьн, явакьанвал ийиз гьатун.

БАЛЯСЫ: точить балясы см. балясничать.