На аснове статычнага рахункаводства

 

У практычнай уліковай дзейнасці для кіравання і кантролю балансы актываў, абавязацельстваў і капіталу пачалі выкарыстоўвацца ў канцы XIV — пачатку XV стагоддзяў. Першапачаткова балансы распрацоўваліся на падставе інвентару і прызначаліся для выяўлення капіталу і фінансавага выніку ад дзейнасці прадпрыемства. У той час балансы састаўляліся нерэгулярна, часта пасля заканчэння гаспадарчага цыклу (вытворчасці і рэалізацыі, закупкі і продажу тавараў, выплаты падаткаў, пагашэння крэдытаў, а таксама ў выпадку адкрыцця новых ўліковых кніг. Такі падыход да распрацоўкі балансу выцякаў з кансерватыўнага мыслення прадпрымальнікаў, які сфарміраваўся к таму часу ў адпаведнасці з рымскім правам.

Кіруючыся прынцыпам асцярожнасці яны лічылі, што прадпрыемства можа выкарыстаць прыбытак толькі ў выпадку яго рэальнай або мяркуемай ліквідацыі. Зыходзячы з прынцыпу асцярожнасці прыбыткі або страты прадпрыемства можна вызначыць толькі пасля яго закрыцця і забеспячэння пагашэння даўгоў. Асноўнай задачай балансу было вызначэнне маёмаснага становішча ўласнікаў з мэтай атрымання адказу на пытанне: ці дазволіць выручка ад продажу актываў атрымаць суму, патрэбную для аплаты абавязацельстваў? Выяўленне прыбытку адносілася да другараднай задачы вядзення ўліку.

Аднак з развіццём камерцыйнай дзейнасці кансерватыўны падыход рымскага права да трактоўкі фінансавага выніку ад дзейнасці прадпрыемства пачаў супярэчыць інтарэсам уласнікаў паспяхова функцыяніруючых суб'ектаў гаспадарання з безупынным працэсам дзейнасці. Уладальнікі такіх прадпрыемстваў, будучы ўпэўнены ў тым, што банкруцтва ім не пагражае, сталі выплачваць сабе ўзнагароджанне за кошт часткі атрыманага прыбытку. Для гэтага праз пэўныя адрэзкі часу праводзілася інвентарызацыя маёмасці прадпрыемства і яго абавязацельстваў, па выніках якой вызначаўся прырост уласнага капіталу. Рознасць паміж велічынямі ўласнага капіталу на канец і пачатак пэўнага капіталу на канец і пачатак пэўнага перыяду, напрыклад года. З улікам карэкціровак на суму змянення ўласнага капіталу за кошт унясення членамі таварыства дадатковых укладаў, павелічэння капіталу за кошт укладаў новых членаў таварыства і яго памяншэння пры выхадзе ўдзельнікаў са складу таварыства складала прыбытак за справаздачны перыяд.

Калі ўявіць балансавую мадэль арганізацыі на пачатак перыяду як ураўненне

 

Ап_цмр = Пп + Кп,

 

дзе Ап_цмр — актывы на пачатак перыяду па цэнах магчымай рэалізацыі

Пп —абавязацельствы на пачатак перыяду;

Кп — уласны капітал на пачатак перыяду,

то на канец перыяду гэта роўнасць парушыцца за кошт атрыманых прыбытку або страт ад гаспадарчай дзейнасці арганізацыі, якія называюцца фінансавым вынікам, а таксама змянення велічыні ўкладаў заснавальнікаў, у выніку чаго атрымаем

 

Ак_цмр ¹ Пк + Кп,

 

дзе Ак_цмр — актывы на канец перыяду па цэнах магчымай рэалізацыі;

Пк — абавязацельствы на канец перыяду.

Крыніцай прыросту актываў на канец перыяду з'яўляецца прырост капіталу за кошт указаных вышэй фактараў, што можна паказаць наступным чынам:

 

Ак_цмр = Пк + Кп ± DК,

 

дзе DК —прырост (змяншэнне капіталу за балансавы перыяд, які складваецца за наступных элементаў:

 

DК = ДУЧ + УНЧ + ІПР ± Пр(Ст),

 

дзе ДУЧ — унесеныя членамі таварыства дадатковыя ўклады;

УНЧ — павелічэнне капіталу за кошт укладаў новых членаў таварыства;

ІПР — іншыя паступленні рэсурсаў (бюджэтныя асігнаванні, дабрачынныя ўзносы і г. д.)

Пр(Ст) — прыбытак (+), страты (–), атрыманыя арганізацыяй за справаздачны перыяд.

Зыходзячы з гэтага балансавае ўраўненне на канец перыяду можна запісаць як

 

Ак_цмр = Пк + Кп + ДУЧ + УНЧ + ІПР ± Пр(Ст),

 

а велічыня атрыманага за балансавы перыяд прыбытку або страт вызначаецца наступным чынам:

 

Пр(Ст) = Ак_цмр – Пк – Кп – ДУЧ – УНЧ – ІПР.

 

Баланс актываў, абавязацельстваў і капіталу, складзены на пэўную дату на аснове даных інвентарызацыі і ацэнкі па бягучых рыначных цэнах, асноўнай мэтай якога з’яўляецца вызначэнне дастатковасці маёмасці для пагашэння крэдыторскай запазычанасці, а другараднай — вызначэнне велічыні атрыманага прыбытку або панесеных страт, называецца статычным балансам. Дапусцім, актывы арганізацыі былі адлюстраваныя па перманентнай вартасці, якая сфарміравалася пры іх набыцці або стварэнні і не змянялася на працягу ўсяго тэрміну выкарыстання канкрэтных інвентарных аб'ектаў. Для трансфармацыі ўказанага балансу ў статычны неабходна вызначыць іх вартасць па цэнах магчымай рэалізацыі, што можна зрабіць у выпадку ўзнікнення пагрозы банкруцтва экспертным шляхам.

Дапусцім, вынік такой трансфармацыі адлюстроўвае табліца 1.2. У большасці выпадкаў вартасць актываў па цэнах магчымай рэалізацыі будзе меншай за іх гістарычную або ўзнаўленчую ацэнку, па якой яны ўлічваліся на рахунках арганізацыі, паколькі не ўсё можна прадаць на рынку ўвогуле, не гаворачы ўжо аб кампенсацыі той сумы, якая была затрачана на набыццё таго або іншага аб'екта маёмасці. Гэта тычыцца ў першую чаргу асноўных сродкаў, сыравіны і матэрыялаў, а таксама каштоўных папер.