Мазмұны. № 1 дәріс. Тригонометриялық нивелирлеу әдістері және мәні

	Дәріс сабақтар
	Зертханалық сабақтар
	Тәжірибелік сабақтар
	Курстық жұмыс
	Студенттің өздік жұмысы

 

 

1 ДӘРІС САБАҚТАР

№ 1 дәріс. Тригонометриялық нивелирлеу әдістері және мәні.

Дәрістің мазмұны:

Тригонометриялық нивелирлеудің өсімшелерін анықтау. Қолданылатын аспаптар. Тригонометриялық нивелирлеу тәсілі. Нивелирлік белгілер. Желілі құрылыстарды трассалау.

ІІІ және ІV класты нивелирлеу жүргізу. Нивелирлік торлар мен жүрістерге қойылатын талаптар. Нивелирлеу дәлдігі. Нивелирлеудің әдістері және қолданылатын аспаптар. Электронды нивелирлер.

Тригонометриялық нивелирлеу әдісін рельефі тым өзгермелі жерлерде, көбіне таулы жерлерде нивелирлеу жұмысын жүргізгенде қолдану ыңғайлы. Бұл әдіспен нивелирлеуде жер бетіндегі нүктелердің өзара биіктіктерін анықтау үшін теодолит аспабы немесе тахеометр аспабы қолданылады.

Тригонометриялық нивелирлеу әдісінің мәні мынадай: жердің бетінде А және В нүктелері берілсін, осы нүктелердің арасындағы өзара биіктікті анықтау керек (һ=ВС). Ол үшін А нүктесіне теодолитті қойып, оны жұмыс қалпына келтіреді. Содан кейін аспап биіктігін і рулеткамен өлшейді. Ал В нүктесіне биіктігі белгілі v=ВМ қаданы немесе рейканы орналастырады.

 

 

Теодолиттің көру дүрбісін М нүктесіне көздеп, вертикаль бұрышты өлшейді. А және В нүктелерінің арасындағы горизонталь қашықтық d=AC=ON. Онда суретте көрсетілгенге байланысты MN биіктігін есептеп табуға болады. MN=h^/=d*tgv. Енді суретте көрсетілген МС сызығының екі жағында l+h, яғни айтқанда i+d*tgv=l+h, бұдан толық өзара биіктікті анықтауға болады.

h =d*tgv+i-l

мұнда, d -горизонталь арақашықтық; v -көлбеу бұрыш; і -аспаптың биіктігі; l- көздеу биіктігі, d*tgv көбейтіндісін электрондық калькулятормен немесе арнаулы өзара биіктік таблицасы арқылы есептейді.

Өлшеу кезінде есептеу жұмыстарының көлемін азайту үшін рельефі бірыңғай өзгермелі тең шамаға (i=l) көздейді, онда келесі түрде болады:

h=d*tgv

Өзара биіктікті көлбеу ұзындықтар D (d=D*cos²v) арқылы анықтағанда, формуламыз келесі түрге енеді:

h=1/2D*sin2v

Егерде d>300 м болса, онда өзара биіктікті Жердің қисықтығы және рефракция құбылысы ескерілетін түзетпе беру арқылы анықтайды.

h=d*tgv+i-l+f

мұнда, f=0.42*d/R, R-Жердің радиусы.

Тригонометриялық нивелирлеу теодолиттер Т30, 2Т30, Т15, Т15К, Т5, Т5К, ТО5 (МЕСТ 10529-79) мен тахеометрлер ТЭ, ТД, ТН, ТВ (МЕСТ 10812-74) және шет елдік тахеометрлер Дальта 010, Дальта 020 және т.б. арқылы орындалады.

Топографиялық пландар мен карталарды, сондай-ақ инженерлік жобалауда және құрылыс остерін жобадан жерге шығарғанда жер бетіндегі нүктелердің биіктігін білу қажет.

Геометриялық нивелирлеу- өзара биіктік горизонталь көздеу сәулесі арқылы анықталады және нивелир аспабының көмегімен орындалады.

Геометриялық нивелирлеуде бір нүктенің екінші нүктеге байланысты өзара биіктігін горизонталь көздеу сәулесімен және сол нүктелерде вертикаль орналасқан рейкалардың көмегімен анықтайды.

Анықталған биіктіктер мен берілген бастапқы нүктенің биіктігі арқылы қалған нүктелердің биіктігі анықталады. Геометриялық нивелирлеудің екі әдісі бар: ортаға қою және алға қарай нивелирлеу.

Қазіргі таңда өлшемдерді алуда ыңғайлы электронды нивелирлер жиі қолданылуда. Өлшем жасау үшін, арнай рейкаға аспапты бағыттап, клавиша басса болғаны, нивелир нүктелердің арасындағы өзара биіктікті есептеп, қашықтықты өлшейді. Өлшеу нәтижесі экранда көрсетіліп, аспаптың жадысында сақталады. Бұндай электронды нивелирлерлер арнайы программалармен жабдықталған. Мысалы, өзара биіктіктерді, белгілерді және горизонталь қашықтықты болмысқа шығару; алдыңғы нүктелердің шамасын және өзара биіктіктерін есептеу; объектінің биіктігін анықтау; нивелирлеу жұмыстары.

 

Өзін-өзі тексеру сұрақтары:

Тригонометриялық нивелирлеудің мәні?

Түсіріс кезіндегі теодолиттік-биіктік жүрістің ерекшеліктері?

Электронды нивелирлердің жұмыс атқару принциптері?

 

Ұсынылатын әдебиет:

1. Пентаев Т.П., Атымтаев Б.Б. Инженерлік геодезия - Алматы, 2003 ж.

2. Михелев Д.Ш., Инженерная геодезия, учебник, М.:2008