Дәріс тезисі. ?мия-токсикологиялық талдауда минералдандыру әдісі биологиялық материалды (мәйіттердің ағзаларын

Химия-токсикологиялық талдауда минералдандыру ә дісі биологиялық материалды (мә йіттердің ағ заларын, биологиялық сұ йық тық тарды, ө сімдіктерді, азық -тү лік ө німдерін жә не тағ ы басқ аларды) «металл улары» дейтіндердің бар-жоқ тығ ына зерттеген кезде қ олданылады.

Адам организміндегі элементтердің мө лшерін білу – адам денсаулығ ына макро- жә не микроэлементтердің артық шылығ ының, жетіспеуінің немесе ұ лпалар бойынша таралуының бұ зылғ андығ ын анық тауғ а қ ажет.

Биологиялық материалды «металл уларының» бар-жоқ тығ ына зерттеу ү шін металдар байланысқ ан органикалық заттарды бұ зып, оларды ион жағ дайына кө шіру керек. Осы мақ сатта қ олданылатын ә дістерді екі топқ а бө луге болады: қ ұ рғ ақ кү лдендіру ә дістері жә не дымқ ыл кү лдендіру немесе дымқ ыл минералдандыру ә дістері. Органикалық заттарды минералдандыру ә дісін таң дап алу зерттелетін элементтердің қ асиеттеріне, талдауғ а келіп тү скен биологиялық материал сынамасының санына жә не т.б. байланысты болады.

Биоматериалда элементтерді анық тау сынамасы 2 этаптан тұ рады: элементтерді биологиялық сынамадан биомолекулаларды деструкция жолымен оқ шаулау жә не оны талдауғ а ың ғ айлы кү йге, мысалы сұ йық тық қ а ауыстыру. Элементтік анализде қ олданылатын адамның биосубстраттары жә не сынама ү лгілерін дайындау 1 кестеде кө рсетілген. Минерализация кезең і кезең дердің ішінде ең жауаптысы болып саналады. Минерализация мақ саты – анық талатын элементтерді жоғ алтып алмай, органикалық матрицаны жою. Минерализацияның дә стү рлі (қ ұ рғ ақ) ә дісі – муфель пешінде қ ыздыруғ а (1150⁰ С) негізделген. Дымқ ыл кү лдендіру минерализациялаудың кең таралғ ан тү рі, ол концентрлі қ ышқ ылды тотық тырғ ыштармен, мысалы, азот, кү кірт, кейде хлормен ө ң деуге негізделген. Микроэлементтерді анық тауда автоматтандырылғ ан вариантта ұ сынылғ ан микропроцессорлармен жабдық талғ ан классикалық ә дістерді қ олданады. Биомедициналық зерттеуде биологиялық материалда болатын элементтердің жалпы мө лшерін анық тайды. Аналитикалық сигналды ө лшеу ә дісіне байланысты, эффективті болып матрицаны толығ ымен қ атар, бө лшектеп деструкциялау саналады.

Аналитикалық дайындық қ а ХТТ жағ ымен анық тайды:

· анализ типімен (бағ ытталғ ан немесе бағ ытталмағ ан. КТТ немесе допинг-бақ ылау жә не т.б.);

· ү лгінің биологиялық матрица типімен (биологиялық сұ йық тық тар, мү ше ұ лпалары жә не т.б.)

· оқ шаулау ә дісін таң дау ү шін талданатын заттардың физика-химиялық қ асиетімен (экстракция, сорбция, су буымен айдау, дистилляция жә не т.б.)

· ХТА жеке тапсырмаларымен (ұ шқ ыш жә не металл уларды, пестицидтерді жә не т.б. оқ шаулау)

· процедураны орындау техникасымен (лиофилизация, диализ жә не т.б.)

Практика кезінде химик-токсиколог рационалды оқ шаулау (оқ шаулау сызбасы) техникасын таң дағ анда барлық 5 позицияны ескеру керек.

Мышьяк қ осылыстары адамдар мен мал-жануарлардың организміне кү шті токсикологиялық ә сер беретін заттар қ атарына жатады. Химиялық -токсикологиялық талдауда қ олданылатын мышьякты табу ә дістері оны мышьякты сутекке ауыстырып, одан ә рі мышьякты сутекті Зангер-Блек реакциясының кө мегімен, пиридиндегі кү міс диэтилдитиокарбаматының ерітіндісімен реакцияның жә не Марш реакциясының кө мегімен анық тауғ а негізделген. Осы реакциялардың барлығ ында мышьяк қ осылыстарынан ұ шпалы жә не ө те улы мышьякты сутегі бө лініп шығ ады. Сондық тан да жоғ арыда аталғ ан мышьякқ а реакцияларды орындағ ан кезде абай болғ ан жө н. Алғ ашқ ы екі реакция алдын ала реакциялар болып табылады. Олар теріс нә тиже берген кезде минерализатты ә рі қ арай мышьяктың бар-жоқ тығ ына тексеру, зерттеу тоқ татылады. Аталғ ан реакциялар мышьякқ а оң нә тиже берген кезде қ осымша Марш реакциясын орындайды.