IV. З гісторыі беларускай навуковай тэрміналогіі.

Аналізуючы фарміраванне тэрміналогіі, трэба паслядоўна размяжоўваць працэс натуральнага папаўнення тэрміналагічнай лексікі ў часе развіцця пэўных галін навукі і ўласна тэрміналагічную работу па ўпарадкаванні гэтай лексікі. Пастаяннае натуральнае папаўненне тэрміналагічнай лексікі неаддзельнае ад умоў станаўлення і функцыянавання нацыянальнай мовы. Характэрным для беларускай мовы з’яўляецца працягласць і перарывістасць яе гістарычнага развіцця, таму, відавочна, натуральнае фарміраванне беларускай тэрміналогіі таксама з’яўляецца працяглым, але перарывістым.

Першапачатковай асновай фарміравання тэрміналагічнай лексікі старабеларускай мовы правамерна лічыць намінацыі розных прадметаў і з’яў прыроды ў народным маўленні і пазней фіксацыю гэтых намінацый у пісьмовых помніках старабеларускай мовы.

Разгледзім больш падрабязна гістарычныя вытокі фарміравання беларускай тэрміналогіі:

1. ХІ–ХІІ стст.: першыя тэрміны сустракаюцца ў археалагічных помніках матэрыяльнай культуры (8 полацкіх глыжакоў з надпісамі, гліняны гладыш з надпісам ярополчно вино, некалькі прасліц, дзелавыя запісы і прыватныя лісты на бяросце (каля 480), некалькі рукапісных кніг – Слуцкі псалтыр, Тураўскае евангелле, Супральскае евангелле, Супральскі рукапіс).

2. ХІІІ ст.: значна павялічваецца колькасць помнікаў разнастайнай тэматыкі, што дае падставы даследчыкам лічыць ХІІІ ст. пачатковым этапам фарміравання ўласна беларускай пісьменнасці (у тым ліку і тэрміналогіі).

3. ХIV–XVII стст.: актыўна развіваецца грамадска-палітычная і юрыдычная тэрміналогія (600 тамоў Літоўскай метрыкі), гандлёвая тэрміналогія (з найстаражытнейшых часоў Беларусь знаходзіцца на скрыжаванні гадлёвых шляхоў; актыўная гандлёвая дзейнасць беларусаў, на думку некаторых даследчыкаў, падкрэсліваецца і этымалогіяй назвы сучаснай сталіцы Беларусі: Мінск ← Менск, Менеск ад словаў ‘мена’, ‘абмен’) і вайсковая тэрміналогія (знаходжанне ў геаграфічным цэнтры Еўропы вымушала браць удзел у найважнейшых вайсковых падзеях).

4. XVIII–ХІХ стст.: меўшы перапынак у развіцці пісьмовай традыцыі (забарона Варшаўскага сейма 1696 г. і царскай улады 1840 г.), мова не перастала развівацца ў жывой народнай гаворцы, захоўваючы сваю сістэму моўных сродкаў і выпрацоўваючы шматлікія новыя адзінкі, выкарыстаныя пазней у тэрміналагічным значэнні. Менавіта дзякуючы гэтаму беларусы, як і іншыя народы з даўняй пісьмовай традыцыяй, сапраўды могуць ганарыцца тым, што сучасны студэнт (які валодае беларускай мовай) можа без цяжкасцяў чытаць помнікі даўняга беларускага пісьменства: держава, звычай, позыченье, помста, вага, гандель, кошт, крама, уздоймам (агулам), зброя, грошы, сведомость, скарб, скарга, утиск, якость, оборонца, особа, мова, пильновать.

5. ХХ ст.: актыўная работа па распрацоўцы і ўпарадкаванні беларускай тэрміналогіі вялася ў 1920–1930 гг. мінулага стагоддзя. На базе Навукова-тэрміналагічнай камісіі (навукова-даследчая ўстанова пры Наркамасветы БССР у 1921–1922 г.) быў заснаваны Інбелкульт (Інстытут беларускай культуры (1923 г.), які ў 1929 г. пераўтвораны ў Беларускую АН (БАН), з 1936 г. да 1991 г. – АН БССР). Гэтая камісія, праца якой была спынена рэпрэсіямі 30-х гг. ХХ ст., выпусціла 23 галіновыя слоўнікі пад агульнай назвай “Беларуская навуковая тэрмінолёгія”. Асноўнымі крыніцамі папаўнення беларускай тэрміналогіі на той момант былі: кніжная і размоўная лексіка (высокая ступень варыятыўнасці і слабая ўнармаванасць) → значная актывізацыя дыялектнай лексікі (асноўны прынцып працы Камісіі – выкарыстанне сродкаў нацыянальнай мовы), неалагізмы (афіксальнаесловаўтварэнне, асноваскладанне, калькаванне, семантычны пераклад: твор, чытач, радок, дзённік, задума), запазычанні (інтэрнацыяналізмы фізіка-тэхнічнага, матэматычнага і геалагічнага выпускаў, што засвойваліся часцей праз рускую мову). Агульны недахоп – недакладнае вызначэнне межаў паняційнага зместу.

Значны ўклад у развіццё нацыянальнай тэрміналогіі ўнеслі народныя пісьменнікі Я. Купала і Я. Колас (на жаль, смерць апошняга перашкодзіла ягоным планам наконт стварэння тэрміналагічнай камісіі). У 1955–1965 гг. працуе сектар тэрміналогіі пры Інстытуце мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі (па прынцыпе збліжэння беларускай тэрміналогіі з рускай). Пэўны ўклад у развіццё тэрміналогіі быў зроблены ў 60–70 гг. Тэрміналагічнай камісіяй пры БелСЭ на чале з К. Крапівой. У 1980 г. прыНАН Беларусі была створана Рэспубліканская тэрміналагічная камісія, што складаецца з 9 секцый і ўключае каля 180 вядучых навукоўцаў розных галін ведаў. Камісія займаецца зборам і сістэматызацыяй беларускай навуковай тэрміналогіі.

6. На сучасным этапе: назіраецца 2 выразныя тэндэнцыі: выкарыстанне нацыянальных моўных сродкаў (ва ўмовах выбару паміж запазычаным (часцей рускамоўным) і беларускім варыянтам), павелічэнне шматслоўных намінацый (аднаслоўныя тэрміны-англіцызмы шырока распаўсюджваюцца ў іншых мовах, у тым ліку і беларускай, паколькі гэта адпавядае закону эканоміі моўных сродкаў, што важна пры тэрмінаўтварэнні). Асноўнай праблемай развіцця і функцыянавання беларускай тэрміналогіі ёсць яе невялікая запатрабаванасць у навукова-тэхнічнай сферы, дзе пераважае руская тэрміналогія. Відавочна, што менавіта моўная палітыка дзяржавы вызначае “запатрабаванасць” нацыянальнай тэрміналогіі ў адпаведнасці з выкарыстаннем або невыкарыстаннем мовы тытульнай нацыі ў грамадска-палітычным жыцці краіны.Пры працяглай жа незапатрабаванасці тэрміналогія, як і мова, набывае элементы штучнасці, нежыццёвасці (часам “смешнасці”), уласцівыя так званым мёртвым мовам, магчымасць далучэння да якіх для беларускай мовы зусім не выключана без кардынальных зменаў у сучаснай моўнай палітыцы Беларусі.

У сучаснай еўрапейскай тэрміналогіі вылучаецца прыкметная тэндэнцыя інтэрнацыяналізацыі і міжнароднай уніфікацыі, у мэтах палягчэння міжнароднага супрацоўніцтва, больш аператыўнага абмену навуковай інфармацыяй (дзейнасць МАУТ – Міжнароднай арганізацыі па ўніфікацыі тэрміналагічных неалагізмаў, каардынацыйны цэнтр якой створаны і працуе ў Варшаве пры падтрымцы ЮНЕСКА (UNESCO) – Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па пытаннях адукацыі, навукі і культуры; часопісы “Babel”, “Neoterm”).