Каучуктер, резеңкелер және пластмасса толтырғыштары

Табиғи каучуктер (гевея ағашының суб тәрізді сөлінен алынатын жабысқақ, жұмсақ серпімді зат) көп елдерде оның ішінде ТМД да жоқ. Жасанды каучук құрылымында екі қос байланыстары бар (қанықпаған көмірсутектері бутадиен, бутадиен етирол, хлорпрен, т.б.) полимеризациялау арқылы өндіріледі. Полимеризация мономердің бір қос байланысын ыдырату арқылы жүреді, ал оның екінші қос байланысы, бұл жағдайда полимер тізбегі звеносының ортасына ауысады да, каучукты өте серпімді етеді.

Полимер звеносының ортасындағы қос байланыс мықты болғандықтан созу күші жойылғаннан соң, ұзарған каучук қайтадан алғашқы қалпына жақын келеді.

Каучуктер линолеумдерді еден негізіне жабыстыру (желімдеу), жапсарларды саңылаусыздандыратын герметиктер ұзынша (погонажды) немесе мастика түрінде жасау және басқа полимерлерге қосып, олардың серпімділігін арттыру үшін қолданылады.

Бірақ шикі каучук – жабысқақ, беріктілігі жеткіліксіз және төмен температурада мортты. Сондықтан каучук, көбінесе, резеңке жасау үшін пайдаланылады. Ол үшін каучукке толтырғыштар (бор, каолин, күйе) қосып, оны жоғары қысым мен температурада 140-150°С күкіртпен өңдеп вулканизациялайды. Осылай вулканизацияланған каучукті резеңке дейді. Күкірт каучуктің әрекеттесіп түзу тізбекте көп жаңа көлденең байланыстар (тармақтар) түзеді, материалдардың беріктігін және жылуға төзімдігін жоғарылатады. Резеңкеде каучукпен салыстырғанда қалдық деформация болмайды, яғни ол түскен күш әсері токталған соң алғашқы қалпына толық келеді. Резеңке линолеум және еденге төсейтін плиткалар (тақтайшалар) жасау үшін гидроизоляциялық материалдар және жоспарларды саңылаусыздандыратын герметиктер өндіру үшін қолданылады.

Каучуктің серпімділігі деп сыртқы күш әсерінен ол алғашқы мөлшерін өзгертіп, ал күш әсер етуін тоқтатқан соң қайтадан қалпына келуін атайды.

Пластмасса толтырғыштары.

Пластмассалар олардың кейбір қасиеттерін жақсарту үшін органикалық (мысалы, қағаз, мақта, ағаш, т.б.) немесе органикалық емес, яғни минералдық (мысалы, кұм, саз, т.б.) немесе оларды кеуектілендіретін (мысалы, газ, көбік) заттармен толтырылады. Пластмассаның кейбір түрлері, мысалы, полиэтиленнен жасалатын бұйымдар (плөнкалар, құбырлар) ештеңемен де толтырылмайды.

Толтырғыш ұнтақ, талшықты және парақша түрлі болады. Ұнтақ түрлі толтырғыштарға құм, бор, әк тас, ағаш ұнтақтары және т.б. ұнталған заттар жатады. Бұл толтырғыштар пластмассаның қаттылығын және осыған байланысты оның жылуға төзімділігін, созуға беріктігін арттырады. Талшықты толтырғыштарға ағаш, шыны, асбест, мақта және полимер (синтетика) талшықтары жатады. Бұлар пластмассалардың июге беріктігін арттырады да олардың морттылығын азайтады. Көбінесе талшықты толтырғыш ретінде шыны талшықтары қолданылады, ал пластмассаға қосып ШТАМ – (шыны талшықты анизотроптық материал; орысша СВАМ - стекловолокнистый анизотропный матөриал) атты механикалық қасиеттері өте жоғары материал өндіріледі. Парақ түрлі толтырғышттарқа қағаз, мақта мата, шыны талшықтарынан жасалған мата, асбестен жасалған картон, ағаштан жасалған шпон жатады. Олар пластмассалардың ию күштеріне ғана емес созу күштеріне де кедергісін өсіреді. Мысалы, қағаз параққа (фенолформальдегид полимерін сіндіріп беріктігі жоғары қабатталран қағаз пластигі (бумажно-слоистый пластик) өндіріледі. Егер қағаздың орнына мақта матасы қолданылса, одан алынатын материалды текстолит дейді.

Полимермен толтырғыш арасындағы қатынас ағаш жоңқалы тақтайларда (ДСП) 10(8-12) 90(88-92) массалық процент, ал маталы толтырғышты пластмассаларда 15-60/85-40%.