Дәріс 3. Орта ғасырдағы Қазақстан

Жоспар

1. Түрік және Батыс түрік қағанаттары

2. Түргеш, Қарлұқ, Қарахан мемлекеттері

3. Оғыз,Қимақ, Қыпшақ мемлекетері

Тірек сөз: Қағанат, қаған,Орхон – Енисей.

Түрік қағанаты Ішкі Монғолиядан Батысқа қарай. Батыс Түрік қағанаты. Жетісу, Оңтүстік Қазақстан. Кезеңдері: ҮІ-ҮІІ ғасырлар. ҮІІ-ғасырдың ҮІІІ-ғасырдың басына дейін 603-704 ж. Саяси өмір: Түрік қағанатының (552-603 ж) Шығыс (Орталық Азия) және Батыс (Орталығы Жетісу) болып екіге бөлінуінің нәтижесінде пайда болды. Халқы: үйсіндер, қаңлылар, ягма, теле ж.т.б. ҮІІ-ғасырдың бірінші жартысында мейлінше күшейді. Территориясы Үндістанмен шекараға дейін жетті. Қаған басқарған «он оқ елі тайпалар одағы». Түркеш қағанаты. Жетісу, Оңтүстік Қазақстан. Кезеңдері: ҮІІІ-ғасырдың басынан 766 жылға дейін. Саяси өмір: Түрік қағанатының мемлекеттік-әкімшілік, әскери және мәдени дәстүрлері жалғастырылды. Билік басында - «Түркеш-қаған». Өзара қырқысушылық. Қытай және араб әскерлерімен күрес. Қарлұқ тайпаларының күшеюі. Әлеуметтік-экономикалық дамуы: Түркештердің Шу мен Іле өзендерінің аралығында көшіп-қонуы. Отырықшылықты жер өңдеу аудандарының болуы, қала халқының ісі - жер өңдеу, сауда-саттық. Арабтың мұсылман мәдениеті ықпалының артуы.

Қарлұқ қағанаты (Жетісу, Оңтүстік Қазақстан). Кезеңдері: 766-940 жж. Саяси өмір: Түркеш өктемдігі құлағаннан кейін үйсін ұрпақтарына билік жүргізуді ҮІП-ғасырдың басында Батыс Алтайдан келген қарлұқтар тартып алды. ҮІІ-ғасырдың ортасында Шығыс Түркістан үшін ұйғыр қағанатымен күресу (қарлұқтардың жеңілуі). 812-817 жылдары Отырар қаласын арабтардың жаулап алуы. ІХ-ғасырдың ортасы - Саманидтердің Испиджаб, Тараз қалаларын жаулап алуы, бірақ өз биліктерін өздерінде қалдыруы. ІХ-ғасыр мемлекет билігінің қарлұқтардың екі тобы: Чигилдер (шығыс) мен ягмалардың (батыс) бөліске түсуі. Х-ғасыр Саманидтермен күрестегі жеңістер. Феодалдық өзара қырқысушылық, қарлұқтар билігінің әлсіреуі. Әлеуметтік-экономикалық дамуы: Алғашқы феодалдық әскери құрылым (икта). Шаруашылықтың натуралды негізі. Қоғамдық-саяси қатынастардың дамуы, экономикадағы жетістіктер. Жеке меншіктің дамуы, бай ақсүйектердің бөлектенуінің үздіксіз процесі. Оңтүстік Қазақстандағы қалалардың өсуі, сауданың дамуы (көшпенді және отырықшы халықтар арасындағы алмасулар). Еуропамен сауда байланыстарының дамуы.

Қарахан мемлекеті. (Жетісу, Оңтүстік Қазақстан) Кезеңдері: 942 жылдан XII-ғасырдың ортасына дейін. Саяси өмір: 940ж - Қарахандықтар династиясының Баласағұн қаласын жаулап алуы. Қарахандықтар (қарлұқ бірлестігіне жататын түрік тілді тайпалар династиясы) билігінің орнығуы.