Атысты шамалардың түрлері

Жоспардың орындалуының қ атысты шамалары берілген коспардың кандай дережеде орындалғ анын, яғ ни қ аншағ а эскендігін немесе кемігендігін кө рсетеді жэне ө лшем бірлігі юэффициентпен немесе процентпен беріледі.

 

у₁- қ азіргі (ағ ымдағ ы) уақ ыттағ ы нақ ты мө лшері;

у_жос – жоспарлық мә ні

Жоспарлық тапсырманың қ атысты шамалары дегеніміз, жоспар бойынша қ оғ амдық қ ұ былысар мен процестердің ө ткен уакытпен салыстырғ анда қ аншалық ө сетіндігін немесе кемитіндігін бағ дарлама арқ ылы кө рсету болып табылады:

 

 

у₀ - ө ткен (базистік) уақ ыттағ ы нақ ты мә ні.

Ө сің кілік қ атысты шамалар қ ұ былыстың уақ ытқ а байланысты ө згеру мө лшерін білдіреді. Ө сің кілік шамалар салыстырылатын уақ ыттағ ы кө рсеткіш мэнінің ө ткен уақ ыттағ ы бір мэніне қ атынасы арқ ылы есептеледі, яғ ни уақ ытқ а қ арай қ ұ былыстар мен процестердің ө згеру қ арқ ыны кө рсетіледі:

 

 

Жоғ арыда керсетілген қ атысты шамалар бір-бірімен ө зара байланысты болады. Сол байланысты кө рсету ү шін томенде берілген формулағ а кө ң іл бө лейік:

 

Бұ дан ө сің кілік қ атысты шама жоспарлық тапсырманың жә не жоспардың орындалу кө рсеткіштерінің кө бейтіндісіне тең деген ұ ғ ымды аң ғ арамыз.

Қ ұ рылымның қ атысты шамалары жалпы жиынтық тың жеке бө лектерінің ү лесін кө рсетеді, яғ ни ол арқ ылы қ ұ рылымның ө згеруін анық тауғ а болады. Бұ л қ атысты шаманы ү лестік қ атысты шама деп те атайды. Оны есептеу ү шін жиынтық тың жеке бө ліктерінің мә нін оның жалпы жиынтығ ына бө ліп, 100-ге кө бейтіп процентте анық тау қ ажет.

Ү йлестік қ атысты шамалар деп жалпы жиынтық тың жеке бө ліктерінің ө зара қ атынастарын айтады. Ү йлестік қ атысты шамаларды есептегенде жалпы жиынтық тың қ ұ рамдас бө ліктерінің біреуін салыстыру негізі (базалық) ретінде алып, қ алғ ан бө ліктерінің осығ ан қ атынасын табады. Салыстырылып отырғ ан бө лік салыстыру негізінен неше есе кө п не аз екенін немесе салыстыру негізінің 1, 10, 100, 1000 бірліктеріне салыстырып отырғ ан бө ліктің неше бірлігі сә йкес келетінін білуге болады.

Ү демелілік (пә рменділік) қ атысты шамалар аттас емес кө рсеткіштердің қ атынасын сипаттайды. Олар жинақ тың ә р тү рлі кө рсеткіштерінің қ атынасын немесе бір-бірімен байланысты екі жиынтық тың кө рсеткіштер қ атынасының белгілі бір ортағ а таралуын кө рсетеді. Ү демелілік (пә рменділік) катысты шамаларды есептегенде оның негізі ретінде алынғ ан кө рсеткіштердің 1, 100, 1000, 10000 сандарына зерттелетін зерзаттың қ андай шамасы келетіні анық талады.

Салыстырмалы қ атысты шамалар деп бір уақ ытта ә р тү рлі зерзаттарғ а немесе ә р тү рлі аймақ тарғ а жататын бір тектес, аттас шамалардың қ атынасын кө рсетуді айтады. Салыстырмалы қ атысты шамалардың ө лшем бірліктері коэффициентпен немесе процентпен беріледі жә не салыстырып отырғ ан кө рсеткіштердің бір-бірінен қ анша есеге кө бейгендігін немесе азайғ андығ ын кө рнекті тү рде кө рсетеді. Оны кейбір жағ дайларда кө рнекті қ атысты шамалар деп те атайды.

Дә режелік қ атысты шамалар дегеніміз - ә леуметтік-экономикалық қ ұ былыстардың даму немесе кему процестерін жан басына шақ қ андағ ы шығ атын кө рсеткіштермен кө рсете білу. Есептелген кө рсеткіштер атаулы санмен беріледі. Кейде бұ л кө рсеткіштер жан басына емес, 1000, 10000 адам есебімен де берілуі мү мкін.[19]