Уланулардың дамуын анықтайтын факторлардың жалпы классификациясы

I. Уларғ а жататын негізгі факторлар:

· физико-химиялық қ асиеттері;

· био орталардағ ы токсикалық дозасы мен концентрациясы;

· токсикалық рецепторлармен байланысу тү рі;

· био орталарда орналасу ерекшеліктері;

· қ оспалардың болмауы жә не химиялық тазалығ ының дә режесі;

· тұ рақ тылығ ы жә не сақ тау кезіндегі ө згеру тү рлері;

II. Нақ ты «токси­калық жайтқ а» жататын қ осымша факторлар:

· ағ зағ а тү су жолы, тү рі, жылдамдығ ы;

· улардың кумуляциялануы жә не уйреніп қ алу мү мкіндігі;

· басқ а токсикалық жә не дә рілік заттармен бірге қ олданылуы;

III. Зардап шеккен адамды суреттейтін негізгі факторлар-сыртқ ы сезімталдылық;

· дене салмағ ы, тамақ тануы жә не физикалық жү ктеменің тү рі;

· жынысы;

· жастық ерекшеліктері;

· индивидуальды вариабельность жә не тұ қ ым қ уалаушылығ ы;

· биоритмнің ә сері жә не т.б.;

· аллергия жә не токсикоманияның пайда болу мү мкіндігі;

IV. Зардап шеккен адамғ а ә сер ететін қ осымша факторлар:

· Қ оршағ ан ауаның температурасы мен ылғ алдылығ ы;

· Барометрлік қ ысым;

· шу жә не вибрация;

· лучты энергия жә не т.б.

2. Токсикалық заттардың ағ зада таралуы ү ш негізгі факторғ а байланысты: кең істіктік, уақ ыттық, жә не концентрациялық. (1 сур).

 

1-сурет. Ө ткір уланулардың дамуын анық тайтын негізгі факторлар.

R — кең істіктік; С — концентрационды; t — уақ ыттық

Кең істіктік фактор улардың сырттан тү су жолдары мен таралуын анық тайды. Уақ ыттық фактор удың организмге тү су жә не шығ арылу уақ ытын анық тайды немесе ол удың ә сер ету уақ ыты мен оның токсикалық эффектінің арасындағ ы байланысты кө рсетеді. Концентрационды фактор, немесе удың биологиялық ортадағ ы, кө бінде қ андағ ы концентрациясы клиникалық токсикологияда негізгі болып табылады.Бұ л фактор уланудың токсикогенді жә не соматогенді фазаларын ажыратуғ а жә не дезинтоксикационды терапияның эффективтілігін бағ алауғ а мү мкіндік береді.

Концентрационды фактордың динамикасын зерттеу уланудың токсикогенді фазасында екі негізгі периодты анық тауғ а мү мкіндік береді: резорбция периоды, ол токсикалық заттың қ анда максимальды концентрациясы болғ анша созылады, жә не элиминация пероды — сол сә ттен бастап қ анның удан толық тазару уақ ыты.

 

3. Улардың ағ задағ ы биотрансформациясы.

Ағ заның бө где заттардан тазаруы ә ртү рлі детоксикация тү рлерінен тұ рады.Ол негізгі ү ш бө ліктен тұ рады: метаболикалық айналу, бү йректік экскрекция жә не бү йректен тыс тазалану. Метаболикалық айналулар (биотрансформация) бө где токсикалық заттардың детоксикациясында ерекше орын алады, ө йткені олар ағ задан шығ арылудың дайындық этапы болып табылады.

Биотрансформация кө бінде екі этапта ө теді:

· Бірінші саты — гидроксилирлену реакциясы (тотығ у, тотық сыздану, гидролиз), ол соғ ан қ ажетті энергияның шығ ынымен жү реді;

· Екінші саты — конъюгация реакциясы (ақ уыздармен, амин қ ышқ ылдарымен, глюкурон жә не кү кірт қ ышқ ылдарымен байланысуы), ол жасушаның негізгі энергетикалық ресурстарының шығ ынын қ ажет етпейді.

Бұ л реакциялардың маң ызы суда жақ сы еритін токсикалы емес қ осылыстардың тү зілуінде.Ә сіресе клиникалық токсикология ү шін токсикалық емес немесе аз токсикалық заттардың соң ғ ы затқ а қ арағ анда токсикалығ ы жоғ ары затқ а айналуын зерттейтін метаболикалық процесстерді зерттеу маң ызды болып табылады.Бұ л заттың ыдырауы сонымен қ атар синтез процессі кезінде де пайда болуы мү мкін.Мұ ндай ү рдіс летальды синтез деп аталады.

4. Улардың ағ задан шығ арылуы.

Бө где заттардың ағ задан шығ у жолдары ә ртү рлі.Токсикалық заттардың бү йректен шығ уы екі негізгі механизммен жү зеге асады-пассивті фильтрация жә не активті транспорт.

5. Ө ткір экзогенді уланулардың диагностикалау ерекшеліктері.

Уланудың диагностикасы бө где токсикалық заттардың адам ағ засына ә серінен болатын аурудың химиялық этиологиясын анық тауғ а негізделген.Оның негізін ү ш тү рлі диагностикалаудың Ее составными частями являются три основных вида ди­агностических мероприятий:

1) Клиникалық диагностика, анамнездің, аурудың клиникалық кө рінісінің жә не оқ иғ а болғ ан жердің нә тижелерінің қ орытындыларына негізделген; ол ауруханағ а дейінгі этапта немесе стационарда науқ асқ а кө мек беріп жатқ ан дә рігермен кө рсетіледі;

2) лабораторлық токсикологиялық диагностика, ол ағ заның биологиялық орталарындағ ы токсикалық заттардың сандық жә не сапалық (идентификациясы) анық тауына негізделген (қ ан, зә р, цереброарқ алық сұ йық тық, жә не т.б.,); бұ л жұ мыстарды химик-эксперттер жү ргізеді;

3) патоморфологиялық диагностика.

6. Лабораторлық диагностика

Уланудың лабораторлы токсикологиялық диагностикасының ү ш негізгі бағ ыты:

1) Спецификалық токси­кологиялық анық таулар (сапалық жә не сандық), ағ заның биологиялық орталарындағ ы токсикалық заттарды шұ ғ ыл тү рде анық тау ү шін;

2) спецификалық биохи­миялық зерттеулер, осы патологияғ а тә н қ анның биохимиялық қ ұ рамының ө згеруін анық тау мақ сатымен;

3) спецификалық емес биохимиялық зерттеулер, бауырдың, бү йректің жә не басқ а мү шелердің токсикалық зақ ымдалу дә режесін диагностикалау мақ сатымен;