Дәріс. Несиелік операциялардың түрлерін талдау

Банктік несиелерді келесі белгілері бойынша жіктеуге болады:

1.Мақсаты;

2.Кепілдік түрі;

3.Мерзімдері;

4.Қайтару әдісі;

5.Несиенің берілу көздері.

Несиелеудің мақсаттары бойынша:

1.капиталды ұлғайтуға бағытталған несиелер;

2.ақша қаражаттарының тапшылығының орнын толтыруға арналған несиелер;

3. тұтыну мақсатына алынатын несиелер.

Несиелерді алушылардың түрлеріне байланысты:

1.клиенттерге берілетін несиелер;

2.банкаралық несиелер.

Мерзімдеріне байланысты:

1.онкольды (талап етілген мезетте қайтарылатын) несиелер;

2.қысқа мерзімді несиелер;

3.орта мерзімді несиелер;

4.ұзақ мерзімді несиелер.

Банктің берілген несиелері бойынша олардың тиімділігі мен өзін өзі ақтау мерзімін анықтауға болады:

Тнр= эффект/ шығындар

ӨӨАМ= Шығындар/ эффект

Несиенің қайтарылу сипатына байланысты:

1.мерзімді несиелер;

2.кешіктірілген несиелер;

3.пролонгацияланған (қайтарылу уақыты созылған) несиелер.

 

Қайтарылу тәртібіне қарай:

1.біртіндеп қайтарылатын несиелер;

2.белгілі бір уақыт мерзімі өткеннен кейін толығымен қайтарылатын несиелер.

Проценттік өсімақы төлеу әдісі бойынша:

1.қарапайым;

2.дисконттық.

Проценттік өсімақының сипаттамасы бойынша:

1.тұрақты;

2.айнымалы.

Қайтарылуының қамтамасыз ету сипаты бойынша:

1. қамтамасыз етілген несиелер;

2. бланктік (қамтамасыз етілмеген) несиелер.

Қазіргі кезде қарқынды дамып жатқан несие түрлері:

Ø Овердрафт

Ø Ипотекалық

Ø Ломбардтық

Ø Авальдық

Ø Акцепт

Ø Контокорренттік.т.б. несиелер.

 

 

3.19. 19-дәріс. Банктік несиелеудің проценттік мөлшерлемесін талдау.

 

Несиелеу жөніндегі қызметтер көрсету банктің ең негізгі қызметі болып табылады. Банктер қаржылық делдалдардың қызметін атқара отырып, салымшылардан қарызға алынған депозиттерді несие алушыға қарызға береді, салымшылар сол үшін проценттер түрінде өсімақылар алады. Ал, несие алушылар белгілі бір уақыт мерзімінде ірі ақша сомасын уақытша пайдалануға мүмкіндік алады. Осы жерде банктің басты мүддесі несиелер мен депозиттер бойынша төленетін проценттік төлемнің айырмасы проценттік маржа болып табылады. Банктің алатын проценттік пайдасын процент нормасымен өлшейді немесе оны проценттік мөлшерлеме деп атайды.

Проценттік мөлшерлеме келесі формуламен анықталады:

 

ПС=Табыс / Қарызға алынған қаражат сомасы *100%

 

Көпшілік жағдайда проценттік мөлшерлеменің мөлшері жылдық процент түрінде есептеледі. Проценттік мөлшерлеменің ұлғаюы несиенің қымбаттауын, ал азаюы арзандағанын білдіреді.

Несие құнының өзгеруі банк пен оның клиенті үшін ғана емес, бүкіл ел экономикасы үшін де маңызы зор. Кез келген банктің проценттік саясатын құрудың келесідей қағидалары болады:

1. Банктер қызметінің коммерциялануы мен проценттік саясат тығыз байланысты.

2. Депозиттік, демек пассивтік және несиелік, яғни активтік операциялар бойынша проценттік мөлшерлемелерді бір мезетте реттеп отыру.

3. Банктің операцияларының рентабельділігін қамтамасыз ететін және клиенттер үшін қолайлы болатын проценттік мөлшерлеменің мөлшерін дифференциалды түрде, яғни әр түрлі етіп тағайындау.

Банктің проценттік мөлшерлемесінің өзгерісін талдағанда олардың өзгеруіне ықпал ететін әртүрлі сыртқы факторларды ескеру қажет:

- Мемлекеттің ақша - несие саясаты;

- Несие қызметі нарығындағы бәсекелестік мөлшері.

Проценттік мөлшерлеменің мөлшеріне ықпалын тигізетін ішкі факторларға мыналар жатады:

- несиенің қайтпай қалу ықтималдығы;

- несиелік операциялардан түсетін пайда мөлшері;

- несиенің уақытында қайтуын қамтамасыз ету мақсатында кепілдікке қойылған кепілзаттың сипатына байланысты;

- берілетін несиелердің мөлшері;

- несиелердің қайтарылу мерзімі;

- несиені рәсімдеуге, бақылауға кеткен шығындар;

- банк пен несие алушының арасында қалыптасқан қатынастар сипаты.

Банктер проценттік мөлшерлемелерді тағайындағанда келесі көрсеткіштерді ескереді:

- Инфляция;

- Инфляциялық тәуекелге байланысты банктің алатын нақты пайдасы;

- Несиеге деген сұраныс мөлшері;

- Мемлекеттік сектордың қарыз қаражатына деген сұранысы;

- Валютаның айырбас бағамының өзгеруі.

Несиелер бойынша проценттер мөлшері банк пен клиент арасындағы келісімшартқа сәйкес тағайындалады. Несие үшін төленетін проценттік мөлшерлеме несиелік ресурстардың құны болып табылады.

Несиелік ресурстардың құны келесі формуламен есептеледі:

 

I= i* a *KC/ 100 *1 жылдағы күн саны

I - несие бойынша есептелген проценттің мөлшері

I – несиелердің үстінен есептелген проценттік мөлшерлеме

KC- несие беру мерзіміндегі күн саны

A – шоттардағы қаражаттардың орташа қалдығы.

 

A= ag*(2+a2+a3+……+аi+am) *2/ (m-1)

аg- белгілі бір уақыт мерзімңндегі ақша қаражаттарының қалдығы

m- несиенің берілген мерзімі.

Несиелер бойынша процент есептеудің екі түрі бар:

- қарапайым проценттер әдісі;

- күрделі проценттер әдісі.

Мысал:

Банк алты айға жылдық өсімақысы – 120 % болатын 5000 USD несиеге берді.

Қайтарылатын сома -?

120 % /2= 60 %

5000 – 100 %

Х - 60 % Х= 3000 USD

5000 + 3000 = 8000 USD

Әлемдік банк тәжрибесінде несиелер бойынша процент есептегенде қолданылатын уақыт базасының үш түрі белгілі:

1. Герман тәжірибесі.

Әрбір айдағы нақты күн санын алады және бір жылда 360 күн бар деп есептелінеді.

2.Француз тәжірибесі.

Бір айдағы күн саны – 360 күн,1 жылдағы күн саны 360 күн.

3.Ағылшын тәжірибесі.

Бір айдағы күн саны– нақты күн саны бойынша,1 жылдағы күн саны -365 күн.

Банк тарапынан берілген несиелер мен қабылданған депозиттер бойынша белгіленген бір мерзімде жиналған проценттің мөлшері келесі көрсеткіштер арқылы есептеледі: