Дәріс. Банк балансының активтерін талдау

Банк активтері мен пассивтері бір-бірімен тығыз байланысты. Банктер өздерінің активтік операцияларын жүзеге асырғанда, яғни өз клиенттеріне несиелер бергенде, басқа да қызметтер көрсеткенде, бағалы қағаздар мен валюта нарықтарында пайда табуға бағытталған операцияларды жүзеге асыруда өз пассивтерінің құрылымын үнемі бақылап отырады. Активтер мен пассивтер арасындағы қатынас өте күрделі. Сондықтан, банк қызметінің барлық салалары айқын, тиімді түрде үйлестіріліп отыруы керек.

Демек, банк өз қызметінде активтік, пассивтік операцияларды жүзеге асыруда келесі үш қағиданы ұстануы керек:

Ø Активтерді диверсификациялау қағидасы. Ресурстарды бір-біріне ұқсас операцияларға немесе несие алушылардың аз бөлігіне беруге болмайды;

Ø Ресурстарды мерзімі бойынша реттеу қағидасы. Егер сырттан тартылған қаражаттардың мерзімі негізінен қысқа мерзімді болса, онда орта, ұзақ мерзімді несиелерді шектеу қажет;

Ø Ақша қаражаттарының күнделікті белгілерінің бір бөлігі үнемі банк қолында қалып отыратындықтан, сол қысқа мерзімді қаражаттарды барынша тиімді пайдалану керек.

Банктің активтік операцияларын негізгі 4 топқа бөліп талдайды:

1. Кассалық операциялар;

2. Бағалы қағаздарға жұмсалған инвестициялар;

3. Несиелік операциялар;

4. Басқа да активтер.

1) Банктің клиенттері кез келген уақытта өздерінің сақталған ақша қаражаттарын кері қайтарып беруге немесе басқа біреуге төлеуге талап қоюы мүмкін. Сондықтан, банк кассасында кез келген уақытта белгілі бір ақша сомасы үнемі сақталып тұруы керек. Кассадан бөлек, Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінде ашылған корреспонденттік және резервтік шоттарда өз қаражаттарын сақтайды. Сол себепті кассалық операцияларды жүзеге асырғанда банктер өздерінің қолында қалатын ақша қалдықтарын барынша тиімді пайдалануға тырысады.

2) Банктер өз қаражаттарының бір бөлігін мемлекеттік немесе корпоративтік бағалы қағаздар сатып алуға жұмсай алады. Сол арқылы дивиденд, пайыз түрінде пайда табуға тырысады.

3) Несиелік операциялар негізгі 2 топқа бөліп қарастырылады. Ол активтік операциялардың ең үлкен, әрі табысты бөлігін құрайды:

- талап етілгенге дейін берілген несиелер мен қысқа мерзімді несиелер;

- клиенттерге берілген несиелер мен басқа да шоттар.

4) Еншілес кәсіпорындардың, акциялардың құны, банк ғимараттары мен басқа да негізгі қорлар, материалдық емес активтер, басқа да айналымнан тыс активтер кіреді.

Баланс қорытындысын есептеу үшін активтер келесі топтарға жіктеліп қарастырылады:

1. Ақша қаражаттары және оған теңестірілген қаражаттар:

Ø Банк кассасындағы ақша қаражаттары және оған теңестірілген қаражаттар;

Ø Кәсіпорын мен ұйымдардың ағымдағы, есеп айырысу шоттарында сақталған ақша қаражаттары;

Ø Валюталық құндылықтар, соның ішінде, қымбат бағалы металлдар, қолма-қол шетел валютасы және шетелдік банктерде ашылған шоттар;

Ø Банктің корреспонденттік шоттарындағы ақша қаражаттары;

Ø ҚР ҰБ-де ашылған резервтік шоттардағы қаражаттар;

Ø ҚР ҰБ-гі депозиттік шоттарға орналастырылған қаражаттар;

Ø ҚР ҰБ-гі корреспондеттік шоттардағы қаражаттар.

2. Несиелік операциялар және соған теңестірілген активтер:

Ø Басқа банктерге берілген несиелер;

Ø Заңды тұлғаларға берілген несиелер;

Ø Жеке тұлғаларға берілген несиелер;

Ø Банктің берілген кепілдіктері, яғни басқа заңды тұлғалар үшін берілген әртүрлі кепілхаттар т.б.;

Ø Факторингтік операциялар;

Ø Форфейтингтік операциялар;

Ø Лизингтік операциялар.

3. Оқшауланған (иммобилизацияланған) активтер:

Ø Дебиторлық қарыздар:

а) банктің операциялық қызметі барысында қалыптасқан қарыздар;

ә) күрделі қаражаттар бойынша қалыптасқан қарыздар;

б) шетелдік операциялар бойынша қалыптасқан қарыздар.

Ø Инвестициялық активтер:

а) капитализацияланған активтер;

ә) қаржылық инвестициялар.

Ø Есептесулерге жұмсалған қаражаттар:

а) клиенттердің клирингтік операцияларын жүзеге асыру;

ә) банкаралық есептесулер.

Банктің іскерлік белсенділігін талдау үшін олардың келесі қызмет бағыттары бойынша талдау жасалынады:

1. Экономиканың әртүрлі салаларына несие беру;

2. Валюталық операциялар;

3. Бағалы қағаздармен жасалатын операцияларды жүзеге асыру;

4. Басқа банктерге несие беру;

5. Жылжымайтын мүлікпен жасалатын операциялар.