Вусная і пісьмовая формы літаратурнай мовы

Сучасная беларуская літаратурная мова бытуе ў дзвюх формах – вуснай і пісьмовай. Кожная з іх мае сваю спецыфіку і сваю сферу ўжывання.

Пісьмовая мова – універсальны спосаб аб’яднання ўсіх пісьмен­ных людзей, не толькі нашых сучаснікаў, але і папярэдніх пакаленняў. Ся­род яе пераваг – магчымасць доўга захоўвацца ў часе, таму яна ады­грала вялікую ролю ў развіцці эканомікі і культуры. Дзякуючы пісь­мовай мове гісторыя матэрыяльнай і духоўнай культуры перада­ецца з пакалення ў пакаленне. Пісьмовая мова спрыяе ўстойлівасці літара­турнай мовы, замацаванню ў ёй агульнапрынятых нормаў слова­ўжывання, словаўтварэння, напісання. Пісьмовая мова выкары­стоў­ваецца пры вядзенні розных дзяржаўных і грамадскіх спраў, стварэнні мастацкіх твораў, навуковых прац, публіцыстыч­ных артыкулаў і г. д.

Вусная форма літаратурнай мовы абслугоўвае надзённыя патрэ­бы людзей, ёю карыстаюцца ў паўсядзённым жыцці, у публічных вы­ступ­леннях (даклад, лекцыя, паведамленне), у сродках вуснай масавай інфармацыі – радыё, тэлебачанне, кіно. Вусная форма не дае літара­тур­най мове адстаць ад жыцця, спрыяе яе руху наперад, вызваляе ад застарэлых слоў і формаў.

Пісьмовая і вусная формы літаратурнай мовы патрабуюць заха­ван­ня пэўных правілаў, не дапускаюць парушэння нормаў. У вуснай і пісь­мо­вай мове выкарыстоўваюцца аднолькавыя адзінкі мовы, але па-рознаму.

Для пісьмовай мовы характэрны больш строгі ў параўнанні з вуснай мовай адбор лексікі, ужыванне слоў з абстрактным значэннем, складаных слоў, слоў-тэрмінаў, інтэрнацыянальнай лексікі, адсутнасць ва ўжытку праста­моўных слоў, вульгарызмаў. Пісьмовай мове ўласці­выя складаныя сінтаксіч­ныя канструкцыі з рознымі спосабамі злучэння і падпарадкавання, строгі пара­дак слоў. Пісьмовая форма выкарыстоў­ваецца ва ўсіх кніжных стылях: стылі мастацкай літаратуры, навуковым, публіцыстычным, афіцыйна-спра­вавым.

У вуснай форме літаратурнай мовы шырока ўжываецца бытавая і размоўная лексіка; у сінтаксісе пераважаюць простыя сказы, няпоўныя, эліптычныя, бо ў гаворцы выкарыстоўваюцца дадатковыя сродкі – ін­та­нацыя, міміка, жэст. Часткі складаных сказаў звязаны злучальнай і бяз­злучнікавай сувяззю, тут не такі строгі парадак слоў. У лекцыях, дакла­дах, паведамленнях па радыё, тэлебачанні вусная мова набліжаецца да пісьмовай.

Як вядома, у аснове беларускай літаратурнай мовы ляжаць ся­рэдне­­беларускія гаворкі, якія ў пэўнай ступені аб’ядноўваюць асноў­ныя групы гаворак паўднёва-заходняга і паўночна-ўсходняга дыялек­таў. Дыялектная мова ― гэта вусная тэрытарыяльная разнавіднасць мовы нацыі. Яна функцыянальна абмежаваная і не з’яўляецца агульна­народным сродкам зносін. Дыялекты да нашага часу застаюцца, па сутнасці, асноўнай базай для далейшага развіцця і ўдасканалення су­час­най беларускай літаратурнай мовы. Працэс станаўлення белару­скай літаратурнай мовы – гэта працэс адбору, апрацоўкі і замацавання найбольш характэрных для беларускіх гаворак рыс. Я. Колас пісаў: «Пе­рад увядзеннем кожнага новага слова трэба добра абшарыць кі­шэні свае памяці, перагледзець слоўнікавыя і фальклорныя крыніцы, пры­слухацца да жывой гаворкі – а можа і знойдзецца якраз тое, што не­абходна, што ўжывалася і чамусьці забыта, ці ўжываецца і невядома нам».

Літаратурная і дыялектная мова як разнавіднасці мовы нацыі звя­заны і ўзаемадзейнічаюць, але паміж імі існуюць і істотныя адрозненні:

Такім чынам, літаратурнай мове ўласцівыя наступныя прыметы: пісь­­мовая фіксацыя; нарматыўнасць; абавязковасць нормаў і іх афі­цый­нае пры­знан­не (кадыфікацыя); наяўнасць функцыянальных моўных стыляў.

Дзве разнавіднасці нацыянальнай мовы не толькі адрозніваюцца па­між сабой, яны цесна звязаны. Літаратурная мова ўзбагачаецца за кошт дыя­лектнай новымі словамі: спор (у працы), плён, плённы, зару­чыны, сямейнік ды інш. Увайшлі ў літаратурную мову і многія фразеа­лагізмы: зямля не­наежная, плужыць пад дышаль ды інш. Можна пры­весці прыклады, калі дыялектныя народныя словы выцеснілі запазы­чаныя штучныя словы: сцірка (гумка), вар, пчаляр, прыдатны і пад.