Студопедия Главная Случайная страница Обратная связь

Разделы: Автомобили Астрономия Биология География Дом и сад Другие языки Другое Информатика История Культура Литература Логика Математика Медицина Металлургия Механика Образование Охрана труда Педагогика Политика Право Психология Религия Риторика Социология Спорт Строительство Технология Туризм Физика Философия Финансы Химия Черчение Экология Экономика Электроника

Вусная і пісьмовая формы літаратурнай мовы




Сучасная беларуская літаратурная мова бытуе ў дзвюх формах – вуснайіпісьмовай. Кожная з іх мае сваю спецыфіку і сваю сферу ўжывання.

Пісьмовая мова – універсальны спосаб аб’яднання ўсіх пісьмен­ных людзей, не толькі нашых сучаснікаў, але і папярэдніх пакаленняў. Ся­род яе пераваг – магчымасць доўга захоўвацца ў часе, таму яна ады­грала вялікую ролю ў развіцці эканомікі і культуры. Дзякуючы пісь­мовай мове гісторыя матэрыяльнай і духоўнай культуры перада­ецца з пакалення ў пакаленне. Пісьмовая мова спрыяе ўстойлівасці літара­турнай мовы, замацаванню ў ёй агульнапрынятых нормаў слова­ўжывання, словаўтварэння, напісання. Пісьмовая мова выкары­стоў­ваецца пры вядзенні розных дзяржаўных і грамадскіх спраў, стварэнні мастацкіх твораў, навуковых прац, публіцыстыч­ных артыкулаў і г. д.

Вусная форма літаратурнай мовы абслугоўвае надзённыя патрэ­бы людзей, ёю карыстаюцца ў паўсядзённым жыцці, у публічных вы­ступ­леннях (даклад, лекцыя, паведамленне), у сродках вуснай масавай інфармацыі – радыё, тэлебачанне, кіно. Вусная форма не дае літара­тур­най мове адстаць ад жыцця, спрыяе яе руху наперад, вызваляе ад застарэлых слоў і формаў.

Пісьмовая і вусная формы літаратурнай мовы патрабуюць заха­ван­ня пэўных правілаў, не дапускаюць парушэння нормаў. У вуснай і пісь­мо­вай мове выкарыстоўваюцца аднолькавыя адзінкі мовы, але па-рознаму.

Для пісьмовай мовы характэрны больш строгі ў параўнанні з вуснай мовай адбор лексікі, ужыванне слоў з абстрактным значэннем, складаных слоў, слоў-тэрмінаў, інтэрнацыянальнай лексікі, адсутнасць ва ўжытку праста­моўных слоў, вульгарызмаў. Пісьмовай мове ўласці­выя складаныя сінтаксіч­ныя канструкцыі з рознымі спосабамі злучэння і падпарадкавання, строгі пара­дак слоў. Пісьмовая форма выкарыстоў­ваецца ва ўсіх кніжных стылях: стылі мастацкай літаратуры, навуковым, публіцыстычным, афіцыйна-спра­вавым.

У вуснай форме літаратурнай мовы шырока ўжываецца бытавая і размоўная лексіка; у сінтаксісе пераважаюць простыя сказы, няпоўныя, эліптычныя, бо ў гаворцы выкарыстоўваюцца дадатковыя сродкі – ін­та­нацыя, міміка, жэст. Часткі складаных сказаў звязаны злучальнай і бяз­злучнікавай сувяззю, тут не такі строгі парадак слоў. У лекцыях, дакла­дах, паведамленнях па радыё, тэлебачанні вусная мова набліжаецца да пісьмовай.

Як вядома, у аснове беларускай літаратурнай мовы ляжаць ся­рэдне­­беларускія гаворкі, якія ў пэўнай ступені аб’ядноўваюць асноў­ныя групы гаворак паўднёва-заходняга і паўночна-ўсходняга дыялек­таў. Дыялектная мова ― гэта вусная тэрытарыяльная разнавіднасць мовы нацыі. Яна функцыянальна абмежаваная і не з’яўляецца агульна­народным сродкам зносін. Дыялекты да нашага часу застаюцца, па сутнасці, асноўнай базай для далейшага развіцця і ўдасканалення су­час­най беларускай літаратурнай мовы. Працэс станаўлення белару­скай літаратурнай мовы – гэта працэс адбору, апрацоўкі і замацавання найбольш характэрных для беларускіх гаворак рыс. Я. Колас пісаў: «Пе­рад увядзеннем кожнага новага слова трэба добра абшарыць кі­шэні свае памяці, перагледзець слоўнікавыя і фальклорныя крыніцы, пры­слухацца да жывой гаворкі – а можа і знойдзецца якраз тое, што не­абходна, што ўжывалася і чамусьці забыта, ці ўжываецца і невядома нам».

Літаратурная і дыялектная мова як разнавіднасці мовы нацыі звя­заны і ўзаемадзейнічаюць, але паміж імі існуюць і істотныя адрозненні:

Літаратурная мова Дыялектная мова
Літаратурнай мовай карыстаюцца на ўсёй тэ­рыторыі Беларусі, яна адзі­ная і абавяз­ковая для ўсіх, хто піша і размаўляе па-беларуску Дыялектная мова выкарыстоў­ва­ец­ца людзьмі пэўнай тэрыторыі – ад­ной вёскі ці некалькіх блізкіх вёсак, пасёлкаў, мястэчак
Літаратурная мова абслугоўвае разна­­стай­ныя патрэбы грамадскага і культурнага жыц­ця людзей і з’яў­ля­ецца мовай мастацкай лі­та­рату­ры, навукі, справаводства, публіцыс­ты­кі Дыялектная мова – гэта бытавая мова, на ёй, як правіла, размаў­ляюць у сям’і і аднавяскоўцы
Літаратурная мова строга ўнарма­ва­ная і мае дзве формы – вусную і пісьмовую У дыялектнай мове няма строга выпра­ца­ва­ных нормаў, яна мае толькі вусную фор­му, гэта гутарковая, беспісьмовая мова

Такім чынам, літаратурнай мове ўласцівыя наступныя прыметы: пісь­­мовая фіксацыя; нарматыўнасць; абавязковасць нормаў і іх афі­цый­нае пры­знан­не (кадыфікацыя); наяўнасць функцыянальных моўных стыляў.

Дзве разнавіднасці нацыянальнай мовы не толькі адрозніваюцца па­між сабой, яны цесна звязаны. Літаратурная мова ўзбагачаецца за кошт дыя­лектнай новымі словамі: спор (у працы), плён, плённы, зару­чыны, сямейнік ды інш. Увайшлі ў літаратурную мову і многія фразеа­лагізмы: зямля не­наежная, плужыць пад дышаль ды інш. Можна пры­весці прыклады, калі дыялектныя народныя словы выцеснілі запазы­чаныя штучныя словы: сцірка (гумка), вар, пчаляр, прыдатны і пад.







Дата добавления: 2015-08-30; просмотров: 1070. Нарушение авторских прав


Рекомендуемые страницы:


Studopedia.info - Студопедия - 2014-2019 год . (0.001 сек.) русская версия | украинская версия