ТЭМА 3. ЖАНР КАЗКІ Ў ЛІТАРАТУРЫ ДЛЯ ДЗЯЦЕЙ

3.1. Шляхі развіцця беларускай літаратурнай казкі. Народная казка ў апрацоўцы Цёткі (“Журавель і чапля”, “Цыган”, “Гутарка асоту з крапівою”), Якуба Коласа (“Дудар”, “Як пеўнiк ратаваў курачку”, “Пчала i шэршань”, “3айчыкi”, “3айкiна хатка” i iнш.). Творчае пераасэнсаванне матываў твораў “Дуб i чароцiна”, “Цяжкая доля”, “Лёгкi хлеб” у вершаванай казцы Якуба Коласа “Рак-вусач” (1926), вобразы рака-пустэльнiка, карася-паэта, жыта, паэтызацыя прыроды; эстэтычнае, пазнавальнае і выхаваўчае значэнне казкi. Майстэрства М. Багдановiча як паэта-казачнiка, зварот да фальклорных матываў, далучэнне дзяцей да асноў народнай маралi ў казцы “Мушка-зелянушка i камарык – насаты тварык” (1915).

Дыскусiя аб развiццi казачнага жанру ў літаратуры для падрастаючага пакалення. Iранiчны змест казкi У. Жылкi “Курка Рабка”. Жанр казкi ў дзіцячай лiтаратуры 30-х гг. Трансфармацыя фальклорных матываў у казках А. Якiмовiча “Каваль Вярнiдуб”, “Першае яечка”, “Пра смелага Вожыка”, “Вераб’ёвы госцi”; А. Якiмовiч – перакладчык казак А. Пушкiна, Карнея Чукоўскага. Фальклорныя матывы ў казках “Пра смелага ваяку Мiшку i яго слаўных таварышаў” М. Лынькова, “Скарб”, “Музыка” 3мiтрака Бядулi. Iдэя непераможнасцi калектыву ў вершаванай казцы “Мурашка Палашка” (1939). Увасабленне iдэi бяссмерця ў казачным жанры – “Сярэбраная табакерка” (1940) 3мiтрака Бядулi. Васiль Вiтка пра аповесць-казку.

Вобразы беларускай фауны i флоры як скразныя ў вершаваных казках С. Шушкевiча “Хворы жораў” (1957), “Камар-брынкун i жаба-квакуха” (1959), “Лiса едзе на кiрмаш...” (1959) і інш. Маральна-эстэтычны вопыт фальклору народаў свету ў вершаваных казках У. Дубоўкі. Зварот да праметэеўскiх матываў у казцы “Як Сiнячок да сонца лётаў”, паэтызацыя кра­сы i велiчы чалавека ў стваральнай працы – “Чые рукi прыгажэйшыя”, асуджэнне людскiх заган: сквапнасцi, эгаiзму, здрады сяброўству, гультайства – “Сквапныя мядзведзiкi”, “Пузыр, Саломiна i Лапаць”, “Айога”, “Праўдзівы хлопчык” і інш. Афарыстычныя выслоўi ў казках У. Дубоўкi, iх павучальны сэнс. Блiзкасць твораў У. Дубоўкi да “Казак жыцця” Якуба Коласа i апрацаваных легенд Максiма Танка.

Традыцыйныя фальклорныя вобразы і матывы, наватарства У. Караткевiча-казачнiка. Тэматыка i праблематыка вершаваных казак Максіма Танка для дзяцей, змешчаных у кнігах “Ехаў казачнiк Бай” (1955, 2-е, дапоўненае выданне – 1983), “Блікі сонца” (1997). Услаўленне смеласцi i самаахвярнасцi ў барацьбе за праўду i справядлiвасць (“Сказ пра Вяля”). Iдэя непераможнасцi мастацтва (“Казка пра Музыку”). Народная легенда пра музыку ў апрацоўцы Я. Коласа, З. Бядулi, У. Дубоўкi i Максіма Танка. Паэтычная апрацоўка народных казак “Конь i Леў”, “Галiнка i верабей”, “Ехаў казачнiк Бай”, “Журавель i чапля”, маральна-этычныя праблемы ў творах. Вершаваныя казкі з уласна аўтарскiм сюжэтам “Жук i слiмак”, “Мухамор”, “Казка пра мядзведзя”, “Сярод лясоў наднёманскіх”, праблемы таварыскасцi, сцiпласцi ў іх. Спалучэнне рэальнага i неверагоднага, напаўненне традыцыйнага казачнага сюжэта сучасным зместам – “Былiна пра касмiчнае падарожжа Мураша Бадзiнi” (1979) Максіма Танка.

Рэальнае i фантастычнае ў казках А. Вольскага “Што такое мiкра тое” (1971), “Каваль – Залатыя рукі” (1996). Iнтэрпрэтацыя А. Вольскім сюжэтаў вядомых казак Ш. Перо “Чырвоны Каптурок” i “Кот у ботах”. Праблема прызначэння i ўздзеяння мастацтва ў “Казцы пра Iвана-ганчара i пачвару цара” (1980) А. Грачанікава, матывы дабрыні, сумленнасцi ў казцы “Жывая вада” (1985).

Высокая паэтычная культура, спалучэнне заснаваных на народна-паэтычнай глебе займальнасцi i пазнавальнасцi як адметныя рысы творчасцi Васіля Вiткi. Гiсторыя стварэння, пафас дзейснай дабрыні, узаемадапамогi ў казках “Вавёрчына гора” (1947), “Буслiнае лета” (1957), “Казка пра цара Зубра” (1959), “Птушыная пачатковая школа” (1962), “Азбука Васi Вясёлкiна” (1963), “Казкi i краскi” (1984) і інш. Творчае выкарыстанне народных матываў, сюжэтаў, вобразаў, моўна-выяўленчых сродкаў. Васіль Вiтка – лаўрэат Дзяржаўнай прэмii Рэспублiкi Беларусь, лаўрэат Ганаровага дыплома iмя Х.К. Андэрсена. Традыцыi фальклору i наватарскiя пошукi Р. Барадуліна ў жанры паэтычнай казкi (“Бабулiна казка”, “Мех шэрых, мех белых”, “Не паслухаў зайчык маму”, “Як воўк калядаваў” і інш.).

Узмацненне казачнага пачатку ў прозе А. Бадака “Незвычайнае падарожжа ў краіну ведзьмаў” (2001), П. Місько “Эрпiды на планеце Зямля” (1987), Л. Шырко “Дзед Манюкін не салжэ” (1990), “Дзед Манюкін і ўнукі” (2003), У. Ягоўдзіка “Царэўна ў падземным царстве” (2000). Арыгінальныя сюжэты, казачная плынь, прыгодніцкія элементы ў творах. Спалучэнне фантастычнага з рэальным у творах “Галенчына “Я”, або Планета Цiкаўных Хлопчыкаў” (1990) Р. Баравiковай, “Радасцi i нягоды залацiстага карасiка Бублiка” (1993) А. Савiцкага. Элементы гульні ў казцы-забаўлянцы У. Ліпскага “Вясёлая азбука” (1992).

Сучасная літаратурная казка і яе асаблівасці. Казкі Р. Баравіковай, А. Масла, П. Місько, У. Мацвеенкі, М. Маляўкі, С. Мінскевіча, Л. Рублеўскай, П. Саковіча, Л. Улашчанкі ў кнігах “Чароўныя пацеркі” (2006), “Вежа міру” (2007).