Білқайыр хандығы.

(1428 – 1468ж.ж)

Ақ Орда ыдырап XVғ. басында Шығыс-Дешті Қыпшақта Әбілқайыр хандығы құрылды. Негізін салушы Шайбани ұрпағы Әбілқайыр. Хандықтың территориясы батыста Жайыққа дейін, шығыста Балқашқа дейін, ал оңтүстігінде Сырдария мен Арал теңізінен солтүстіктегі Тобыл мен Ертіске деін жетті. Әбілқайыр осы хандықты 40 жыл басқарды. Ол 1428ж. 17 жасында хан тағына отырды. Әбілқайыр хандығының астанасы Сығанақ;. Бұған дейін елдің ең алғашқы астанасы Тура одан кейін Орда Базар қаласы болған еді.

Әбілқайыр хандығы кей деректерде «өзбек ұлысы», «өзбек хандығы», «шайбани ұлысы» сияқты атаулармен аталған. Себебі, халықтың көпшілігі өзбектер болатын.

Әбілқайыр хандығы 92 ру-тайпадан құралды. Әбілқайыр хандығындағы басым көпшілік тайпа қыпшақтар болған. Тарихшы Ибн Рузбиханның; айтуынша бұл хандық негізгі үш халықтан тұрған, олар: «шайбанилер, қарақалпақтар, қазақтар, бұлардың ішіндегі ең ержүректері қазақтар» деп жазған. Рузбиханның дерегі бойынша Өзбек хандығындағы маңғыттарға қарақалпақтар мен ноғайлар жатса, қазақтарға қыпшақтар, дулаттар, әлімұлы т.б. қазақ тайпалары, ал шайбанилерге түркіленген моңғол тұқымдары кірген.

1428 жылы Батыс Сібір Әбілқайыр ханның қарамағына көшті. Әбілқайыр хан 1446 жылы Атбасар маңында Мұстафа ханды тас – талқан етіп жеңді.

1456 – 1457ж.ж. Әбілқайыр хандығын әліреткен Сығанақ түбіндегі ойраттармен соғыс болды. 1457ж. Әбілқайыр Сығанақ түбінде ойраттардан күйрей жеңіліп, олармен өзіне шарттары ауыр келісім жасауға мәжбүр болды. Әбілқайыр ханның билігі әлсіреген тұста қоластындағы сұлтандар қарсылық ретінде көшіп кету түрін қолданды. 1456ж. Моғолстанның батыс аймағына 200 мың адаммен көшіп кеткен Керей мен Жәнібек сұлтандарды қайтару үшін Әбілқайыр хан 1468ж. жорыққа аттанды. Алайда 1468ж. Алматы маңындағы Аққыстау деген жерде кенеттен қайтыс болды. Сығанақ маңындағы Шайбанилер әулетінен шыққан хандарды жерлейтін кесенелер кешенінде Әбілқайыр ханға арнап Көккесене салынған.

1468ж. билікке келген Әбілқайырдың ұлы Шейх Хайдар қастандықпен өлтіріліп, билік Шейх Хайдардың баласы Мұхаммед Шайбаниға тиген еді. XVІғ. басында Шайбанидтер бастаған көшпелі өзбектердің бір бөлігі Мәуеренахрға көшіп кетті. М.Шайбани Сырдария, Қаратау аймақтарындағы қалалар үшін қазақ хандарымен 30 жыл бойы соғыс жүргізген. М.Шайбани 1510ж. Мерв қаласында Иран билеушісі Исмайл шахтың қолынан қаза тапты.