Канцэпцыі балансавага абагульнення інфармацыі

Для любой парадыгмы двайнога запісу характэрна павышаная ўвага да рахунковага балансу, у аснову якога пакладзена капітальнае ўраўненне Іагана Фрыдрыха Шэра (1846-1924): велічыня капіталу арганізацыі раўняецца рознасці паміж велічынямі яе актываў і даўгоў. Гэта ўраўненне прымальнае як для вылічэння чыстай маёмасці адзінкавага суб'екта гаспадарання, так і нацыянальнага капіталу дзяржавы. Капітальнае ўраўненне Іагана Фрыдрыха Шэра атрымала далейшае развіццё ў вучэнні аб дынамічнам балансе Эйгена Шмаленбаха (1873-1955), аснову якога складае размежаванне, з аднаго боку, матэрыяльных вынікаў і выдаткаў, а з другога — грашовых даходаў і расходаў. Адасоблены ўлік матэрыяльных выдаткаў стаў асновай для вызначэння валавога ўнутранага прадукту ў сістэме нацыянальных рахункаў.

Рахунковы баланс, па меркаванні Эйгена Шмаленбаха, павінен паказваць не стан, а рух гаспадарчых сродкаў і іх крыніц. Згодна пастулату Э. Шмаленбаха, рознасць паміж сальда рахункаў уласных і асноўных сродкаў раўняецца рознасці паміж сальда рахункаў абаротных сродкаў і крэдыторскай запазычанасці. Па гэтай прычыне ў аснове дынамічнага балансу Эйгена Шмаленбаха ляжыць баланс абаротных сродкаў і крэдыторскай запазычанасці, а пры распрацоўцы плана рахункаў найбольшую ўвагу неабходна ўдзеляць адлюстраванню руху капіталу і фаз яго кругаабароту.

Развіваючы вучэнне Іагана Фрыдрыха, Шэра і Эйгена Шмаленбаха іх паслядоўнікі стварылі напрамак рахунказнаўства, які атрымаў назву балансазнаўства. Гэта сістэматызацыя навуковых канцэпцый распрацоўкі фінансавай справаздачнасці на аснове выкарыстання балансавага метаду. На аснове інтэграцыі палажэнняў статычнага і дынамічнага рахунказнаўства ў рамках балансазнаўства ўзнікла 5 балансавых канцэпцый, сутнасць якіх раскрывае малюнак 5.3.

Нягледзячы на тое, што прыведзеныя балансавыя канцэпцыі ўзніклі адносна нядаўна, ў ХХ стагоддзі, у былым Савецкім Саюзе яны не атрымалі ні далейшага тэарэтычнага развіцця, ні практычнай апрабацыі. Гэта тлумачыцца тым, што рахунковыя балансы складаліся для знешніх карыстальнікаў, а для ўнутранага менеджменту нават аналіз фінансавага стану не быў актуальным. У сучасных умовах для прыняцця кіраўніцкіх рашэнняў патрабуюцца новыя падыходы да структуры і зместу бухгалтарскіх балансаў.

Узнікае, напрыклад, патрэбнасць у вызначэнні рэпрадукцыйнай вартасці арганізацыі, г. зн. той сумы грошай, якая патрэбна для ўзнаўлення арганізацыі на момант складання балансу. На вырашэнне гэтай задачы нацэлена арганічная канцэпцыя рахунковага балансу Фрыца Шмідта (1882-1950). У аснове гэтай канцэпцыя ляжыць неабходнасць уліку павышэння цэн на маёмасць, якая знаходзіцца ў распараджэнні арганізацыі, што дазваляе вызначаць фіктыўны прыбытак. Такі прыбытак павінен улічвацца адасоблена ад фактычнага прыбытку, які быў атрыманы ў працэсе гаспадарчай дзейнасці. Для ацэнкі актываў павінна выкарыстоўвацца не першапачатковая іх вартасць, а вартасць набыцця на момант складання балансу, г. зн. рэпрадукцыйная вартасць. Па-

Малюнак 5.3 — Балансавыя канцэпцыі,