Іріктеуде жіберілетін қателер және оны есептеу

Статистикалық ішінара бақ ылау ә дісін қ олдану кезінде одан алынғ ан кө рсеткіштердің дұ рыстық дә режесін анық тау ү шін жіберілген қ атенің шамасын білуіміз керек. Қ ате деп нақ ты факті мен зерттеу кө рсеткіштерінің арасындағ ы сә йкессіздікті, айырмашылық ты айтады. Оның ө зі тіркеу қ атесі жә не ішінара бақ ылауда жіберілетін репрезентативті қ ате болып екіге бө лінеді.

Тіркеу қ атесі - ә леуметтік-экономикалық қ ұ былыстар мен процестерге ә серін тигізетін себептерді дұ рыс анық тамау салдарынан туатын қ ате. Ол дұ рыс жазбаудан, бұ рмалаушылық тан, қ ате есептеуден, арнайы мамандығ ы жоқ тығ ынан жә не т.б. себептерден болады.

Репрезентативті қ ате деп ішінара бақ ылаудан алынғ ан сипаттамалар жалпы жиынтық сипаттамалар арасындағ ы айырмашылық ты айтады. Қ атенің бұ л тү рі тіркеу қ атесі жіберілмеген жағ дайда, тек ішінара жү ргізілгенде ғ ана болады. Егер жалпы жиынтық пен ішінара бақ ылаудың арасындағ ы айырмашылық кө п болмаса, яғ ни біріне-бірі жақ ын болатын болса, онда мұ ндай іріктеу репрезентативті болып саналады.

Статистикада репрезентативті қ ате жү йелі жә не кездейсоқ болып екіге бө лінеді.

Репрезентативті жү йелі қ ате жалпы жиынтық бірліктерінен кездейсоқ іріктеу принциптері дұ рыс жү ргізілмеген жағ дайда пайда болатын қ атені айтады. Мұ нда іріктеудің дұ рыс жү ргізілмеуіне байланысты зерттеуге кө рсеткіштер біржақ ты алынуы мү мкін.

Репрезентативті кездейсоқ қ ате деп ішінара бақ ылау мен жалпы жиынтық кө рсеткіштерінің арасындағ ы кездейсоқ айырмашылық ты айтады. Қ атенің бұ л тү ріне жалпы жиынтық бірліктерінен іріктеуге алу мү мкіндігі бірдей болғ ан жағ дайларда ғ ана жатқ ызылады.

Ішінара бақ ылаудан алынғ ан жалпы жиынтық тың нақ ты кө рсеткіштері арасындағ ы айырмашылық орташа қ атемен ө лшенеді.

Статистикада ішінара іріктеудің орташа қ атесін гректің μ (мю) ә рпімен белгілейді жә не оның шамасы жалпы жиынтық тағ ы ө згерменің дә режесі , ішінара бақ ылауғ а алынғ ан бірліктің мө лшеріне (n) тығ ыз байланысты болады.

Орташа қ ате қ айта жә не қ айталанбайтын іріктеу ә дістерінің қ олданылуына байланысты екі тү рлі формуламен есептелінеді: біріншісі –орташа шама ү шін, екіншісі – белгінің ү лесі ү шін.[33]