Студопедия Главная Случайная страница Обратная связь

Разделы: Автомобили Астрономия Биология География Дом и сад Другие языки Другое Информатика История Культура Литература Логика Математика Медицина Металлургия Механика Образование Охрана труда Педагогика Политика Право Психология Религия Риторика Социология Спорт Строительство Технология Туризм Физика Философия Финансы Химия Черчение Экология Экономика Электроника

XVI–XVII ғасырлардағы Қазақстанның мәдениеті




Ø Материалдық мәдениет. Қоғамның тұрмыс тіршілігі

  1. Қыздардың үйлену тойындағы бас киімі: Сәукеле.
  2. Әйелдердің тұрмысқа шыққан соң бір жылдан кейінгі бас киімі: Желек.
  3. Түйе жүнінен тоқылған ерлердің сырт киімі: Шекпен.
  4. Мардикар дегеніміз қоғамдық жұмыс.
  5. Жұт немесе басқа табиғи апаттарға байланысты малы қырылса, өз туыстарынан көмек сұрау құқығы: Жылу.
  6. Байлардың малын кедейлерге бағу үшін беруі: Сауын.
  7. Жақын адамдардың бір-біріне өте қауырт, қажетті жұмыс кезінде көмекке келуі: Асар.

 

Ø Қазақ халқының шығармашылық дәстүрі

  1. XVI-XVII ғғ. қазақ халқының мәдениетіне ауыр зардабын тигізген: Жоңғар шапқыншылығы (феодалдық соғыстар).
  2. Қазақ тілі өзіне тән ерекше белгілері бар, дербес тілге айналды: XV ғасырда.
  3. Тіл ғылымын зерттеушілердің айтуына қарағанда, кердері тілінде тараған шығарма: «Наһжи әл Фарадис».
  4. Керейлер тілінде тараған поэмалар: «Ер Көкше», «Базар батыр».

v Дулат-үйсін тілінде тараған: «Талас ескерткіштері».

v Қазақ халқының арасында алшындар арқылы тараған жырлар: «Едіге», «Ер Сайын».

  1. XV-XVII ғасырларда – Алтын Орда, Ақ Орда дәуірінде әдеби тіл ретінде қолданылған: көне қыпшақ тілі.
  2. XVI-XVII ғасырларда өмір сүрген жыраулар: Доспамбет, Марғасқа, Ақтамберді, Шалкиіз т.б.
  3. 1490 жылы Азов қаласында туған (1523 жылы Астраханда қайтыс болған) жырау: Доспамбет.
  4. Есім ханның Кіші жүздегі ел басқарушы биі, әскербасы, батыры болған жырау: Жиенбет жырау.
  5. 1627 жылы Есім ханға қарсы шыққан Тұрсын ханның бүлігін басуға қатысқан жырау:Жиенбет жырау.
  6. Лирикалық-эпостық жырлар: «Айман-Шолпан», «Қыз Жібек», Қозы Көрпеш Баян сұлу», «Күлшеқыз», «Мақпалқыз».
  7. Қазақтың өлең-жыр өнерінде көп тарағаны: Терме.

v Бұл әр алуан ырғақпен, қысқа қайырып айтатын өсиет, насихат түрінде болды. Терменің өлең жолдары көбіне 7-8 буында болып келеді. Ақындар термені суырып салып та айтқан. Жыршы-жыраулар болса эпостық және тарихи поэмаларды, ертегілерді, аңыздарды терме ырғағымен айтқан.

  1. Орта ғасырларда өзінің балапандарын қорғаған құстың тағдырын суреттеген күй:«Бозторғай».
  2. Халық арасында кең тараған, көнеден келе жатқан ысқышпен ойналатын аспап: Қобыз.
  3. Орта ғасырларда қамыстан, кейде ағаштан жасалған музыкалық аспап: Сыбызғы.
  4. Қазақтар үшін астрономиялық сағат ролін атқарған жұлдыз: «Жетіқарақшы».

v Меркурийді қазақтар «Таң жұлдызы» немесе «Кіші Шолпан» деп атаған.

 

Ø Тарихи шығармалар

  1. Мұхаммед Хайдар Дулатидің Моғолстан мен оған іргелес аймақтардың тарихы жөнінде мол дерек беретін, 1541-1546 жылдары жазған құнды шығармасы: «Тарихи Рашиди».

v Шығармада XV-XVI ғасырлардағы Оңтүстік және Шығыс Қазақстанның әлеуметтік –экономикалық жағдайы, қала, егіншілік мәдениеті, Жетісудың тарихы, географиясы – жалпы орта ғасырдағы Қазақстан жайлы құнды деректер бар.

v Шығармада Жәнібек пен Керейдің Өзбек хандығынан бөлініп көшу себептері тұңғыш рет айтылады.

  1. XV-XVI ғасырлардағы Моғолстан, Қазақ хандығы жайында құнды тарихи, географиялық мәлімет беретін шығарма:«Тарихи Рашиди».
  2. Мұхаммед Хайдар Дулатидің еңбегі жазылған тіл: парсы тілі.
  3. Қазақ тілінде тарихи шығармалар жазыла бастады: XVI-XVII ғ.ғ.
  4. Қадырғали Жалаиридің (1530-1605 жж.) қазақ тілінде араб әліпбиімен жазылған (1600-1602 жж.) еңбегі:«Шежірелер жинағы» (Жами ат-тауарих).
  5. Қадырғали Жалаири өзінің «Шежірелер жинағы» атты еңбегін сыйға тартқан орыс патшасы:Борис Годунов.

v 1588 жылы Ораз-Мұхаммед сұлтанмен бірге Ертіс бойында қаршыға салып жүргенде оларды орыс әскерлері тұтқынға алып, Мәскеуге алып кетеді.

  1. XVI-XVII ғасырларда қазақ ханзадасы Ораз Мұхаммедтің даңқын жырлаған туынды:«Жами ат-тауарих».
  2. Қадырғали Жалаиридің «Шежірелер жинағы» баспадан шықты: Қазан қаласында 1854 жылы.
  3. «Тарих-и Абулхайр-хани» кітабының авторы:Масуд ибн Усман Кухистани.
  4. XVI ғасырдың ортасында жазылған «Шыңғыснама» шығармасының авторы:Өтеміс қажы.
  5. XVI ғасырдың ортасында жазылған Өтеміс қажының «Шыңғыснама» шығармасында баяндалады:Жошы хан әулетінің тарихы.
  6. XVI–XVII ғасырлардағы қазақ-монғол қарым-қатынастарының тарихы баяндалған «Тарих» атты еңбектің авторы: Шах-Махмұд Шорас.

 







Дата добавления: 2015-09-06; просмотров: 7369. Нарушение авторских прав; Мы поможем в написании вашей работы!


Рекомендуемые страницы:


Studopedia.info - Студопедия - 2014-2022 год . (0.002 сек.) русская версия | украинская версия