Мұнай және оның қасиеттері

Мұнай – сұйық каустоболиттер қатарына жататын табиғи ішкі зат. Мұнай ашық сары, жасыл және қоңыр, кейде қара түсті болып келетін, өзіне тән иісі бар, ультракүлгін сәуле жарығын шығаратын сұйықтық. Оның түсі құрамындағы элементтерге байланысты. Кей жағдайларда түсі ақшыл мұнай да кездеседі, мысалы, Азербайжан мемлекеттеріндегі Сурахана кен орнынан ақтүсті мұнай өндіріліп келеді. Генетикалық тұрғыдан алғанда мұнай шөгінді тау жыныстары орталығында пайда болған, басқаша айтқанда мұнай тектерінің өзгеріске ұшырауынан пайда болған органикалық заттардың қалдығынан өз алдына көшу (мииграция) арқылы шоғырланып жиылған табиғи концентрат болып саналады.

Химиялық жағынан мұнай сұйық көмірсутектерінің метандық (C_n H_{2n + 2}), нафтендік (C_n H_2n), ароматтық (C_n H_{2n - 6}) қатарларының күкіртті, азотты және оттекті қосылыстардың қоспаларынан тұрады. Мұнай құрамындағы шекті көмірсутектері (парафиндер) метаннан (CH₄), этаннан (C₂ H₆), пропаннан (C₃ H₈), бутаннан (C₄ H₁₀), бастап гексакантанға (C₆₀ H₁₂₂), дейінгі көмірсутектерінен тұрады. Ароматтық көмірсутектері: бензол (C₆H₆), мен дефелиннің (C₆ H₅), туындылары. Бұларда нафталин (C₁₀ H₈), сияқты қоюланған жүйелер де ұшырайды. Нефтендер шекті және ароматтық көмірсутектер аралығынан орын алады. Мұнайда 82,5 - 87% - ке дейін көмірсутек, 11,5 – 14,5 % сутек кездеседі.

Мұнайдың физикалық қасиеттеріне оның тығыздығы жатады. Бұл көрсеткіш тұщы судың тығыздығымен 1г (см³) салыстырылады. Салмағына қарай мұнай ауыр және жеңіл мұнай деп екіге бөлінеді. Жеңіл мұнай қатарына тығыздығы 0,9 г/см³ – дейінгі, ал ауыр мұнай қатарына тығыздығы 0,9 г/см² – ден жоғары мұнайлар жатады. Мұнайдың тығыздығы жоғарылаған сайын қайнау температурасы арта бастайды. Ауыр мұнайлар 100 ⁰ С – ден жоғары температурада қайнай бастайды. Мұнай құрамында 0,001 – 5,3%, кейде одан да жоғарылау мөлшерде күкірт, 0,001 – 1,8% азот, 0,7% оттегі, 10% - тен көбірек парафин, 35%-ке дейін (әдетте 5 - 10%) асфальт – шайырлы заттар болады. Мұнайдың құрамын зерттеу мақсатында элементтік және фракциялық анализдер қолданылады. Фракциялық құрамына байланысты мұнай бензинді – керосинді және бензинсіз болып ажыратылады. Табиғатта метанды, метан – нафтинді, аз күкіртті және құрамында 2% - ке дейін күкірті бар мұнайлар көбірек тараған. Негізінде мұнай өз денесінен электр тогын нашар өткізеді, көбінесе өткізбейді. Мұнай суда ерімейді, бірақ тұрақты эмульсия құруы мүмкін. Мұнайдың жылу бөлгіштік қабілеті 10400 – 11000 ккал/кг шамасында, бұл ең жоғары жылу беретін отын қатарына жатады.

Жер қойнауындағы мұнайдың физикалық жағдайын оны жер бетіне шығарғандағы қасиетімен салыстыруға болмайды. Себебі, жер астында мұнай шығаруға температура және қабат қысымымен байланысты сақталады. Ал, оны жер үстіне шығарғанда температура төмендейді, қысым жойылады, мұнайдан газ бөлініп шығады, мұнайдың көлемі кішірейеді.

Мұнайдың қабат бойындағы физикалық қасиеттерін білу, әсіресе мұнай қорын есептеу, мұнай өндірудің технологиялық схемаларын орындау, техникалық және технологиялық шараларды іске асырып, меңгеру жұмыс салаларында өте қажет.

Жер қойнауындағы мұнай көлемінің жер бетіне шығарғандағы көлеміне қатынасы – мұнайдың көлемдік коэффициенті деп аталады. Ол былай жазылады.

 

b = V_пл/V_нор (2.1)

мұндағы, b – мұнайдың көлемдік коэффициенті;

V_пл – мұнайдың қабат бойындағы көлемі, м³;

V_нор – мұнайдың жер бетіне шығарылғандағы көлемі, м³

Бұл коэффициент арқылы жер бетіне шығарылған 1 м³ мұнай жер астына қандай орын алатынын білуге болады. Көп жағдайларда бұл коэффициенттің мазмұны 1 – ден артық болып, 3 – ке жетуі де мүмкін.

Мұнайдың негізгі қасиеттерінің бірі – тұтқырлық. Мұнай тұтқырлығының өндіріс саласындағы маңызы өте зор. Ол арқылы мұнай өндіру үрдісімен, оны құбыр арқылы айдағанда жұмыс қарқынына көптеген әсер келтірілгені белгілі. Тұтқырлығы төмен, жеңіл, сұйық мұнайлар құбыры арқылы тез өтеді, ал тұтқырлығы басым, қою мұнайды өндіру, жинақтау, құбыр арқылы жүргізу жұмыстары көптеген қосымша еңбекті керек етеді.

Негізінде мұнайдың тұтқырлығына әсер ететін жағдайлар – оның құрамындағы парафин, шайыр қосымшалары және температура.

Мұнайдың температурасы әр түрлі болып келіп, үлкен кезекте орын алады. Мысалы, Горзныйдағы парафинді мұнай 11⁰С салқындықта тоңазып қоюланады да жылжып ақпайтын жағдайға келеді. Ал, сол кен орнының парафиннің мұнайы 19⁰С салқындықта да сұйық күйінде сақталады. Маңғышлақтағы Жетібай және Өзен алаңдары мұнайының парафині көп болғандықтан + 34⁰С жылылықта қоюланып, жылжып ақпайтын жағдайға келеді т.б.

Мұнай кейбір органикалық – бензин, хлопофарм, эфир сияқты ерітінділерге тез ериді. Сонымен бірге ол йод, күкірт каучук, шайыр, өсімдік майлары ерітетін еріткіш ретінде пайдаланылады. Бірақ мұнай суда ерімейді. Бұл қасиет жер қойнауынан қосымша мұнай өндіру жұмыстарында қабатқа су айдау процестерінде мол қолданылады, оның мұнай бергіштік коэффициентін өсіруде пайдасы мол.

НӘ /1, 2/, ҚӘ /1/

Бақылау сұрақтары:

1. Мұнайдың физикалық қасиетін атаңыздар?

2. Мұнай мен газдың қаситеттерін ата?

3. Мұнайдың негізгі қасиеттерінің бірі- тұтқырлық, оны қалай түсінесіз?