Кәсіпорынның негізгі қорының қозғалысын бағалау көрсеткіштері

 

Негізгі қ ордың қ озғ алыс процесін бағ алау жә не олардың қ озғ алысын сипаттау ү шін бірқ атар кө рсеткіштер қ олданылады.

Олардың бірі негізгі қ орды жаң арту интенсивтілігін кө рсетеді. Ол ү шін белгілі кезең ішіне негізгі қ орды жаң арту коэффициенті есептеледі:

 

К_жаң = Қ _енг / Қ _ж.аяғ

 

мұ ндағ ы К_жаң – жаң арту коэффициенті;

Қ _енг – белгілі кезең ішінде қ айтадан енгізілген (жаң адан тү скен) негізгі қ ордың қ ұ ны;

Қ _ж.аяғ – негізгі қ ор талданып жатқ ан кезең нің жыл аяғ ына негізгі қ ор қ ұ ны.

Негізгі қ орды жаң арту процесі олардың шығ уын да зерттеуді талап етеді. Бұ л процесті белгілі бір кезең ге негізгі қ ордың шығ у коэффициенті бағ алайды.

 

К_шығ = Қ _шығ / Қ _{ж. бас}

 

мұ ндағ ы К_шығ – шығ у коэффициенті;

Қ _шығ – белгілі кезең ішінде ө ндірістен шығ арылғ ан негізгі қ ор қ ұ ны;

Қ _{ж. басы} – сол кезең нің жыл басына негізгі қ ор қ ұ ны.

Негізгі қ ордың жаң артылуы мен шығ уы ө зара бағ алануы қ ажет. Ол ү шін негізгі қ ордың ө сім коэффициенті есептеледі:

 

К_{ө сім} = (Қ _енг - Қ _шығ ): Қ _{ж. бас}

 

мұ ндағ ы К_{ө сім} – негізгі қ ордың ө сім коэффициенті;

Қ _{ж. басы} – сол кезең нің жыл басына негізгі қ ор қ ұ ны.

Негізгі қ ордың жаң артылу, шығ у жә не ө сім коэффициенттеріне талдау жасағ анда оларды ө зара байланыста қ арастырылуы қ ажет. Қ осымша ақ паратты қ олдана отырып, негізгі қ ор жаң а қ ұ рылыс немесе жаң ғ ырту есебінен жаң артылып жатыр ма, ескі сайманды анағ ұ рлым жоғ ары ө німділікті жаң асына ауыстыру жү ргізіліп жатыр ма жә не негізгі қ орды пайдалану процесі қ аншалық ты тиімді жү ргізіліп жатқ анын анық тау қ ажет.

Негізгі қ ордың техникалық жағ дайының жалпылама кө рсеткіші болып жарамдылық жә не тозу коэффициенті саналады.

Тозу коэффициентінің кө лемі негізгі қ ордың ә р тү рлері немесе топтары бойынша белгілі бір кезең ге мынадай тү рде есептеледі:

 

К_тозу = Т_қ / Қ _бас.қ

 

мұ ндағ ы К_тозу – негізгі қ ордың тозу коэффициенті;

Т_қ – белгілі кезең ішіндегі негізгі қ ордың тозу қ ұ ны;

Қ _бас.қ - сол негізгі қ ордың бастапқ ы қ ұ ны.

Жарамдылық коэффициенті негізгі қ ордың бастапқ ы қ ұ нының қ алдық қ ұ нына қ атынасы арқ ылы анық талады:

 

К_жар = Қ _{қ алд.қ} / Қ _бас.қ = 1 - К_тозу

 

мұ ндағ ы К_жар – негізгі қ ордың жарамдылық коэффициенті;

Қ _{қ алд.қ} - негізгі қ ордың қ алдық қ ұ ны;

Қ _бас.қ - негізгі қ ордың бастапқ ы қ ұ ны.

Негізгі қ ордың жарамдылық жә не тозу коэффициентін кезең нің басына жә не аяғ ына есептеу қ ажет. Тозу коэффициенті неғ ұ рлым тө мен болғ ан сайын, негізгі қ ордың техникалық жағ дайы соғ ұ рлым жақ сы.

Негізгі қ орды пайдалануды жақ сарту ү шін жабдық тың ә р тү рі бойынша пайдалану жылын зерттеу қ ажет жә не осының арқ асында қ андай жабдық жарамды, қ айсысын толық жө ндеуден ө ткізу қ ажет, қ айсысы жарамсыз жә не қ айсысын ө ндірістен шығ ару қ ажеттігін анық тау керек.

Негізгі кө рсеткіштердің бірі болып, негізгі қ ордың активті жә не пассивті бө лігінің ү лесін анық тау саналады. Бұ л кө рсеткішті жыл басы мен жыл аяғ ына орташа арифметикалық ә діспен есептеу қ ажет. Ол ү шін жалпы негізгі қ ордың ішіндегі активті бө лігінің ү лесінің қ ұ нын салыстырады.