Негізгі қорлардың тозуы

Негізгі қ ұ ралдар ө ндіріс процесіне қ атынаса отырып, біртіндеп тоза бастайды. Тозу - бұ л негізгі қ ұ ралдардың заттай жә не моральдық сипатын жә не қ ұ ндарын жоғ алту процесі. Тозудың екі тү рі бар моральдық тозу жә не табиғ и тозу. Негізгі қ ұ ралдардың табиғ и тозуы оларды пайдаланудың жә не сыртқ ы факторлар ә серінің нә тижесі болып табылады, Моральдық тозу активтердің ғ ылым мен техниканың дамуының нә тижесінде, оның жаң а талаптарына сә йкес келмеу процесін білдіреді.

Негізгі қ ұ ралдардың бастапқ ы қ ұ ны пайдалы қ ызмет мерзімі ішінде, яғ ни объект табыс ә келетін қ ызметін орындауғ а қ абілетті уақ ыт кезең інде, заң ды тү рде тағ айындалғ ан мө лшерге байланысты ай сайын амортизациялық тө лемдер тү рінде ү лестіріледі. Амортизация дегеніміз негізгі қ ұ ралдардың тозуының қ ұ ндық кө рсеткіші. Амортизацияланатын қ ұ н амортизациялық тө лемдер тү рінде субъект шығ ындарына пайдалы немесе нормативті қ ызмет мерзімі бойында жү йелі тү рде ү лестіріліп тұ рады. Бухгалтерлік есеп стандарттарына байланысты амортизация ә ртү рлі ә дістерді қ олдана отырып есептелінеді:

- қ ұ нды біркелкі (тү зу сызық ты) есептен шығ ару ә дісі;

- қ ұ нды орындалғ ан жұ мыс кө леміне пропорционалды тү рде есептен шығ ару (ө ндірістік ә діс);

- жеделдетілген есептен шырару ә дістері:

а) қ алдық ты азайту ә дісі;

б) қ ұ нды сандар сомасы бойынша есептен шырару (куммулятивтік ә діс).

Амортизацияны есептеу ә дісі кә сіпорынның есептік саясатында анық талады. Негізгі қ ұ ралдардың ә рбір тү ріне амортазацияны есептеудің ә р тү рін қ олдануғ а рұ қ сат етіледі, бірақ та негізгі қ ұ ралдың бір тү ріне бір ә дістен басқ асын қ олдануғ а болмайды.

Тозуды біркелкі есептеу ә дісі объектінің тозғ ан қ ұ нын оның қ ызмет мерзімі кезінде ө ндіріс шығ ындарына біркелкі ү лестіріп бө луді қ арастырады.

Мысалы. Объектінің қ ұ ны 100000 тең ге, қ ызмет мерзімі- 10 жыл. Есептік жою қ ұ ны — 2000 тең ге. Тозуғ а жыл сайынғ ы резерв 9800 тең геге тең болады: (100000-2000)/10. Ал ай сайынғ ы тозу сомасы (9800/12) =817 тең ге болады.

Ө ндірістік ә діс. Бұ л ә дісте ә рбір ө нім бірлігі ө зін ө ндірген активтің бірдей мө лшерде амортизациясын (тозуын) болдырады деп қ арастырады. Активтердің тозуы олардың қ олданылу жиілігіне тікелей байланысты жерлерде осы ә діс қ олданылады.

Мысалғ а, жабдық та техникалық қ ұ жаттарына сә йкес 50 000 ө нім бірлігін шығ аруғ а болады. Объектінің қ ұ ны — 27000 тең ге, жою қ ұ ны- 3000 тең ге. Онда бір ө нім бірлігіне амортизация мө лшері: (27000-3000)75000 = 5, 34 тең геге тең болады. Егер бір айда 400 ө нім бірлігі шығ арылса, онда амортизация сомасы 2136 тең гені қ ұ райды (5, 34 * 400).

Негізгі қ ұ ралдардың кейбір тү рлері жұ мыста пайдаланудың бастапқ ы кезінде мейлінше тиімді жұ мыс атқ арады. Жә не де технологияны жетілдіру жағ дайларында жабдық тар моральдық тұ рғ ыда тез ескіреді. Сондық тан кә сіпорындар ө ндіріске ғ ылыми-техникалық жетістіктерді енгізуді жеделдету ү шін қ аржылық жағ дай жасау жә не негізгі қ ұ ралдарды жаң артуғ а қ ызығ ушылық ты арттыру мақ сатында амортизацияны жеделдетіп есептеу ә дістерін: қ ұ нды сандар сомасы бойынша есептен шығ ару - куммулятивтік ә дісті, немесе қ алдық ты азайту ә дісін қ олдана алады.

Куммулятивтік ә діс кезінде объектінің қ ызмет мерзімінің сомасы анық талады, ол (куммулятивтік сан) коэфициентте бө лімі болып табылады.

Мысалы. Объектінің қ ызмет мерзімі 5 жыл. Сандар сомасы (1+2 + 3 + 4 + 5) = 15-ке тең болады. Бірінші жылы объектінщ қ ұ нының 5/15 бө лігі есептеледі, екінші жылы - 4/15-і жә не осылай ә рі қ арай. Жә не бұ л жағ дайда жою қ ұ ны объектінің қ ұ нынан шегеріледі. Егер объектінің қ ұ ны 56000 тең ге, жою қ ұ ны - 15000 тең ге болса, онда қ ызмет мерзімі 5 жыл болғ ан жағ дайда, ә р жылдағ ы тозу сомасы тө мендегідей болады:

1 жыл: (56000-15000) *5/15 =13667

2 жыл: (56000-15000) *4/15 = 10933

3 жыл: (56000-15000) *3/15 = 8200

4 жыл: (56000-15000) *2/15 =5467

5 жыл: (56000-15000) *1/15 = 2733

Барлығ ы 41000

Яғ ни, объектінің қ ызмет мерзімі кезінде барлық аморти-зацияланатын қ ұ ны (56000-15000 = 41000) кә сіпорынның шығ ындарына ауысады.

Куммулятивтік санды жылдам анық тау ү шін келесі формуланы қ олданады:

 

Мұ ндағ ы, КС - куммулятивтік сан;

N - болжамды қ ызмет мерзімі.

Біздің мысал бойынша ол былай болады: 5*(5 +1)/2= 15.

Қ алдық ты азайту ә дісі кезінде, тү зу сызық ты тә сілде қ олданылатын амортизация мө лшері екі еселенеді жә не ә рқ ашанда қ алдық қ ұ нғ а қ олданылады. Бұ л кезде амортизация сомасы жылдан жылғ а азая береді, алғ ашқ ы жылдары ол едө уір жоғ ары болады. Болжамды жою қ ұ ны амортизация есептеуде есепке алынбайды, амортизация сомасы қ алдық қ ұ нды жою қ ұ нына дейін азайтуғ а қ ажетті шамамен шектелген соң ғ ы жылды қ оспағ анда.

Мысалы. Объектінің қ ызмет мерзімі 5 жыл. Тү зу сызық ты тә сіл кезінде қ олданылатын кө дімгі амортиза-ция нормасы - 20% (100/5) тең болады. Онда жеделде-тілген амортизация ү шін 2 коэфициентін ескере отырып бұ л норма 40% болады жә не қ алдық қ ұ нга тарайындалғ ан ставкі болып табылады. Бұ л жағ дайда бастапқ ы қ ұ ны 10000 тең ге, ал жою қ ұ ны 1000 тең ге болатын объекті бойынша жыл сайынғ ы амортизациялық аударымдар былай анық талады:

Бастапқ ы қ ұ ныАмортизация сомасы Қ алдық қ ұ ны

1 жыл 10000 4000 = (40%* 10000) 6000

2 жыл 10000 2400 = (40%* 6000) 3600

З жыл 10000 1440 = (40%* 3600) 2160

4 жыл 10000 864 = (40%* 2160) 1296

5 жыл 10000 296 =(1296-1000) 1000