Еңбекақы төлеудің формалары мен жүйелері

а) ең бек ақ ының мә ні мен маң ызы.

Жұ мыскерлердің ең бек ақ ысы – бұ л ө ндірістік ү деріске қ атысқ ан ең бек ресурстардың бағ асы.

Ең бек ақ ы – бұ л жұ мыстың сый ақ ысының формасы. Кә сіпорында ең бек ақ ыны ұ йымдастырудың негізінде келесі қ ағ идалар жатыр. Олар қ андай да бір ө згешеліктерімен нарық тық экономикасы бар барлық елдерде қ ызмет етеді:

Ең бектің сапасы мен санына байланысты ең бек ақ ы тө леу.

Орташа ең бек ақ ымен салыстырғ анда ең бек ө німділгінің тез ө суі.

Мамандығ ы, аймақ тық жә не салалық ортасына, жұ мыс жағ дайына жә не т.б. байланысты жұ мысшылардың ә р-тү рлі категориялары жә не тобы ү шін ең бек ақ ының мө лшерінің ә р-тү рлі болуы.

Елдегі инфляция қ арқ ыны бойынша ең бек ақ ының ө сіру.

Ең бек ақ ының тө ленуінің кепілділігі.

Кә сіпкер ө з қ ызметінде ең бек ақ ыны анық тағ анда сыртқ ы сипаты бар факторларғ а сү йенеді:

- мемлекетпен бекітілген ең бек ақ ының минималды дең гейі;

- кә сіпкер мен жұ мысшылар ұ жымының арасындағ ы келісім шарт шарты;

Кә сіподақ комитетінің талаптары.

- Жұ мыскердің ең бек ақ ысын ұ йымдастырғ анда кә сіпкер міндетті:

- ө з кә сіпорнының жұ мыскерлеріне ең бек ақ ы жү йесін жә не формасын анық тауғ а;

- бастық тар, мамандар жә не техникалық орындаушылар ү шін лауазымдық айлық жү йесін ә зірлеуге;

Барлық жұ мыскерлер ү шін ү стеме ақ ының мө лшерін анық тауғ а жә не критерии таң дауғ а.

Басқ арушы ө нері болып, ең бек ақ ының қ олда бар жү йесі мен формасынан нақ ты кә іспорынғ а жә не осы кә сіпорынғ а алынғ ан нақ ты жұ мыскерге тә н келетінің таң дап алу табылады.

б) ең бек ақ ының жү йесі мен формасы.

Ә р-тү рлі меншіктегі кә сіпорындар ү шін ең кө п тарағ ан ең бек ақ ы тө леудің екі формасын бар:

- кесімді - ө німнің ә р данасына немесе орындалғ ан жұ мыс кө леміне ақ ы тө леу;

Мерзімді – жұ мыс істеген уақ ытқ а тө леу, бірақ календарлы емес, ал нормативті, нормативті уақ ыт тарифтік жү йе бойынша қ арастырылады.

- Ең бек ақ ының кесімді формасы келесі жағ дайларда қ олданылады:

- нақ ты жұ мыскерге байланысты жұ мыстың сандық кө рсеткіштері бар,

- орындалғ ан жұ мыстың нақ ты кө лемін есептеуге мү мкіндік бар,

- жұ мыскерлердің жұ мыс кө лемін немесе ө німділікті ө сіруге мү мкіндігі туады,

Нім ө німділігін немесе орындалатын жұ мыс кө лемін ә рі қ арай кө теру ү шін жұ мыскерлерді ынталандыруғ а қ ажеттілік туады.

Кесімді ең бек ақ ына келесі жағ дайларда қ олдануғ а болмайды, егер оны қ олданса келесі жағ дайғ а ә келуі мү мкін:

- ө нім сапасының тө мендеуіне;

- технологиялық режимнің бұ зылуы;

- қ ұ рылғ ығ а қ ызмет кө рсетудің тө мендеуі;

- техникалық қ ауіпсіздіктің бұ зылуы;

Материалдар мен шикізаттың кө п шығ ындалуы.

Мерзімдік ең бек ақ ыны қ олдану шарты:

- ө нім шығ аруды жоғ арлату мү мкіндігінің жоқ тығ ы;

- ө ндірістік ү деріс қ атаң реттелген;

- жұ мыскерлер функциясы технологиялық ү дерістің жұ мысын бақ ылауғ а бағ ытталғ ан;