Мұнайдың шайырлы және асфальтты-шайырлы заттары

 

Мұ найдың химиялық қ ұ рылысына арнайы зерттелген қ ұ рамдас бө лігі шайырлы жә не асфальтты – шайырлы заттар болып табылады. Оларды зерттеу ү лкен молекулалық массасына жә не аморфты табиғ атына байланысты қ иын болып табылады. Сондық тан шайырлық жә не асфальттық заттардың табиғ атын олардың физикалық қ асиеті бойынша анық таумен шектеледі. Шайырлық – асфальттық заттар физикалық қ асиетіне байланысты тө мендегідей бө лінеді:

1.Нейтралды шайыр, олар мұ най дистилляттарында, бензинде, хлороформда, кү кіртті кө міртекте жақ сы ериді жә не сілтілер мен қ ышқ ылдарда мү лдем ерімейді. Олар жартылай сұ йық заттар, тығ ыздығ ы – 1, 0.

2.Асфальтты – нейтралды заттар, жең іл бензинде ерімейді, нейтральды шайырғ анда қ арағ анда петроллейнді эфирдің ү лкен кө лемінен тұ нады, бірақ, шайыр сияқ ты, тү гелдей бензолда, хлороформда, кү кіртті кө міртекте ериді. Асфальтеннің сыртқ ы тү рі қ ара қ ою тү сті ұ нтақ.

3.Асфальтогенді қ ышқ ыл, шайырғ а ұ қ сас, бірақ олардан қ ышқ ылдылығ ымен ерекшеленеді. Асфальтегенді қ ышқ ыл сілтіде, спиртте, хлороформда жақ сы ериді, бірақ бензинде аз ериді. Олардың салыстырмалы тығ ыздығ ы бірден жоғ ары. 120⁰ С қ а дейін қ ыздырғ анда асфальтегенді қ ышқ ыл ангидридке айналады, ал сосын сабындану қ абілеті жоқ затқ а айналады.

Мұ найдың шайырлы жә не асфальтты заттарының негізгі компоненттері нейтральды шайыр мен асфальтен. Нейтральды шайыр, асфальтен мен жоғ арымолекулалық полициклді кө мірсутектің арасында байланыс бар.

Осылай, қ ұ рамында жоғ арымолекулалық полициклді кө мірсутектері бар мұ найдың ауыр фракциясының тотығ уынан нейтралды шайыр тү зіледі, ал нейтралды шайырды ә рі қ арай тотық тырғ анда асфальтен тү зіледі. шайырлы и асфальтты заттар конденсирлі циклді қ ұ рылысты, қ ұ рамына ароматты, нафтенді жә не бірнеше бү йірлі алифатты тізбекпен байланысқ ан гетероциклді сақ ина кіреді. Кө міртек пен сутектен басқ а олардың қ ұ рамында оттек, кү кірт, азот бар. Бө лек конденсирлі сақ ина, ө зара қ ысқ а алифатты тізбекпен жә не гетероатоммен жалғ анғ ан, мысалы,

 

 

немесе оларғ а мына қ ұ рылыс жазылуы мү мкін:

 

 

Шайырлық -асфальттық заттардың негізгі топтарының айырылуы мен олардың мө лшерлі анық талуы шайырлы - асфальтты заттардың компонентерінің ә ртү рлі еріткіште ә ртү рлі ерігіштігіне негізделіп жү ргізіледі жә не метанның тө менгі гомологтарындағ ы олардың негізгі қ ұ рамдас бө ліктерінің (шайыр мен асфальтендердің) айрық ша айырмашылығ ына негізделген.

Шайырлы - асфальтты заттардың мө лшерлі анық талуы мен айырылуы шынайы жә не жасанды асфальттарда, қ айта айдаудың қ алдық тарында, май дисриляттарында жә не басқ а да ө німдерде Маркуссон ә дісімен жү ргізіледі (адсорбционды ә діс).

Шайырлы - асфальтты заттардың екінші анық талу ә дісі – кү кірттіқ ышқ ыл ә дісі (акцизті).

Шайырлы заттардың бұ л анық тау ә дісі концентрлі кү кірт қ ышқ ылының мұ най мен мұ най ө німінің бензинді ерітіндісінің шайырлы қ осылысымен ә рекеттесуіне негізделген.

Бұ л ә рекеттесу екі бағ ытта ө теді: біржағ ынан таза сульфирлеу химиялық реакциясы мен полимеризация, ал екінші жағ ынан, физика-химиялық коагуляция қ ұ былысы, яғ ни, қ ышқ ыл ә серінен мұ найө німінде коллоидты ерітінді тү рінде болатын шайыр бө лігінің тұ нуы.

Осы процестердің нә тижесінде ө нім ретінде реакционды ыдыстың тү біне шө гетін қ ышқ ыл гудрон алынады. Бұ л ә діс жақ ын болып табылады, себебі кү кірт қ ышқ ылын қ ышқ ыл гудронғ а айналуы тек шайырлық заттармен емес, сонымен қ атар басқ ада кө мірсутектермен жү зеге асады. Мұ ндай жетіспеушілікке қ арамастан кү кіртқ ышқ ылды ә діс қ арапайымдығ ымен жә не анық таудың тездігімен жиі қ олданады [2].