Жиырма бесінші тақырып. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТЫ

Қ азақ стан Республикасының мемлекеттік қ ұ рылысы

1991 жылы Кең естік Социалистік Республикалық Одағ ы ыдырады. КСР Одағ ы қ ұ рамына кірген одақ тас республикалар егеменді, тә уелсіз жә не дербес мемлекеттер қ ұ рды. Қ азақ Кең естік Социалистік Республикасы таратылды (жойылды). Оның аумағ ында Қ азақ стан Республикасы деп аталатын жаң а мемлекет пайда болды.

Қ азақ стан Республикасы қ ұ рылғ ан кезден бастап бірталай қ ұ қ ық тық актілер қ абылданып, олар жаң а мемлекеттің заң дық негізін қ алай бастады. Оларғ а жататындар: Қ азақ КСР-нің мемлекеттік егемендігі туралы Декларация, Қ азақ стан Республикасының мемлекеттік тә уелсіздігі туралы заң, 1993 жылғ ы жә не 1995 жылғ ы Конституциялары. Аталғ ан конституциялық актілер Қ азақ станның тә уелсіздігін, дербестігін жариялап, демократиялық, қ ұ қ ық тық мемлекет қ ұ ру туралы ойларды алғ а қ ойды.

Қ азіргі уақ ытта негізгі қ ұ қ ық тық қ ұ жат — Қ азақ стан Республикасының 1995 жылғ ы Конституциясы. Ол тә уелсіздік кезінде қ абылданғ ан. Конституциялық заң дардың қ ағ идаларын тұ жырымдап, бір арнағ а келтірді. Оның негізгі ережелері мыналар:

1. Халық тың билік етуі жарияланды. Қ азақ стан Республикасының Конституциясы бойынша мемлекеттік биліктің бірден-бір қ айнар кө зі – халық. Халық қ а, негізінен, мемлекеттің ішкі жә не сыртқ ы саясатын анық тау қ ұ қ ығ ы берілген. Қ азақ стан халқ ы – тек қ азақ ұ лты емес, сонымен қ атар Қ азақ станмен тарихи тағ дыры тығ ыз байланысты басқ а ұ лттар топтары. Қ азақ стан халқ ы дауыс беру арқ ылы (референдум), талқ ылау арқ ылы, сондай-ақ Парламент депутаттарына сайлау арқ ылы тікелей жә не жанамалай мемлекеттік ө мірдің маң ызды мә селелерін шешуге қ атысады, Халық тікелей мемлекет басшысын – Президентті сайлайды.

2. Егемендікті жә не тә уелсіздікті жариялау, Қ азақ стан Республикасының Конституциясында егемендік пен тә уелсіздіктің негізгі белгілері аталғ ан. Оларғ а жататындар: ө зінің аумағ ының болуы, оның тұ тастығ ы, қ ол сұ ғ ылмау жө не бө лінбеуінің жариялануы; ө зінің дербес жоғ ары жә не жергілікті мемлекеттік органдар жү йесінің болуы; ө зіне тә н азаматтығ ының болуы; Халық, Парламент, Президент жә не Ү кімет қ абылдайтын ө з заң дарының болуы; Қ азақ стан Республикасының жер жү зі мемлекеттер жү йесінде терезесі тең жағ дайы болуы. Тә уелсіздік, егемендік деген сө з — Қ азақ стан кө рші мемлекеттерден, басқ а елдерден тү бегейлі ә рі біржола тә уелсіз деген емес. Жер жү зі мемлекеттерінің барлығ ы бір-біріне белгілі дә режеде тә уелді, ө зара қ атынастарын анық тайтын принциптерді мойындайды, бейбітшілік негізде ө мір сү руге талпынады, қ арым-қ атынас жасасады, адам қ ұ қ ық тарын қ ұ рметтейді, т.с.с. Осы тұ рғ ыдан Қ азақ стан Конституциясы адамның қ ұ қ ық тары мен бостандық тары туралы халық аралық қ ұ қ ық тық қ ұ жаттар талаптарына толығ ынан сә йкес келеді.

3. Қ азақ стан Республикасының Конституциясы адам жә не азамат қ ұ қ ық тарының ерекшелігін (ө згешелігін), басымдылығ ын баянды етеді. Оғ ан дә лел — Конституцияның адам мен азаматты алдың ғ ы қ атарғ а қ оюы. Конституция баптарының ү штен бірі адам мен азаматың қ ұ қ ық тары мен бостандық тарына арналғ ан.

Ә рине, қ оғ амдағ ы демократизм жә не адамгершіліктің дең гейі Конституцияда қ ұ қ ық тар мен бостандық тардың жариялануымен ғ ана анық талмайды. Азаматтарғ а оларды пайдаланып, жү зеге асыра алатындай жағ дай туғ ызу керек. Ол ү шін мемлекет органдары, лауазым иелері заң жү ктеген ө з міндеттерін қ алтқ ысыз, адал орындаулары қ ажет. Осы кітапта мемлекет органдарының, лауазым иелерінің міндетіне байланысты заң дардан ү зінділер берілген. Сонымен қ атар ө рбір адам ө зінің кө птеген қ ұ қ ық тары мен бостандық тарына ие бола отырып, қ оғ ам, мемлекет, басқ а адамдар алдында да міндеттері бар екенін тү сінуі қ ажет. Егер барша адамдар ө здерінің қ ұ қ ық тары мен бостандық тарын пайдаланумен қ атар, ә дептік жә не қ ұ қ ық тық міндеттерін де орындаса, сонда ғ ана, шын мә нінде, қ ұ қ ық тар мен бостандық тардың бар екені туралы айтуғ а болады.

4. Конституцияда адамдардың ұ лтына қ арамастан қ ұ қ ық тары мен бостандық тарының тең екендігі баянды етілген. Қ азақ станда кө птеген ұ лт ө кілдері тұ рады. Ұ лттардың тең дігі туралы ой Конституцияның барлық қ ағ идаларында берік орын алғ ан. Барлық ұ лт ө кілдері ө з тілін пайдалана алады. Мемлекеттік қ ызметте ұ лтына қ арамастан барлық азаматтар істей алады. Оқ уғ а тү суде, қ ызметке орналасуда ұ лтына қ арап шектейтін ешқ андай кедергі жоқ. Конституцияда айтылғ анындай ә р адам ө зінің ұ лтын анық тауғ а, кө рсетуге немесе кө рсетпеуге хақ ысы бар. Осының барлығ ы ұ лттар арасындағ ы келісімді нығ айтуғ а, саяси тұ рақ тылық ты қ амтамасыз етуге бағ ытталғ ан.

Қ азақ стан Республикасының Конституциясы — мемлекетіміздің негізгі заң ы. Ол мемлекет ө мірінің негізгі мә селелерін заң жү зінде ресмилендіреді. Ресмилендіруге жататындар — адам мен азаматтың негізгі қ ұ қ ық тары, бостандық тары жә не міндеттері, мемлекеттің қ ұ рылымы жә не қ оғ амның экономикалық негізі. Конституция заң дардың, басқ а да мемлекет органдары қ абылдайтын нормативтік актілердің негізгі кө зі. Кез келген заң, Президенттің жарлығ ы, Ү кіметтің қ аулысы, министрліктің бұ йрығ ы, жергілікті мемлекет органдарының шешімдері тек қ ана Конституцияның негізінде, оның қ ағ идалары, ойлары жә не принциптерімен сә йкес қ абылдануы қ ажет, оларғ а қ айшы келмеуі тиіс. Егер Конституцияның қ ағ идаларына, нормаларына қ айшы болса, олар Конституцияғ а жат деп танылып, кү ші жойылады. Конституцияның нормаларын, ережелерін мү лтіксіз сақ тау талаптары тек қ ана мемлекет органдарына, лауазым иелеріне емес, сонымен қ атар азаматтарғ а, олардың бірлестіктеріне де қ ойылады.