Абазначэнне часу дзеепрыслоўямі

Дзеепрыслоўе, як нязменная форма дзеяслова, марфалагічна не можа выражаць часавых значэнняў — форм часу дзеепрыслоўі не ўтвараюць. Калі ў дзеясловах фор­ма часу абазначае адносіны дзеяння да моманту гутаркі (гавару — гаварыў — буду гаварыць), то ў дзеепрыслоўях значэнне часу выражаецца толькі ў адносінах да часу дзеяслова-выказніка, г. зн. ім уласціва толькі адноснае абазначэнне часу.

Дзеепрыслоўе незакончанага трывання абазначае звычайна незакончанае дадатковае дзеянне, якое адбываецца ці адбывалася адначасова з асноўным дзеяннем, выражаным дзеясловам-выказнікам: Асірацелыя старыя дубы ў чорных шапках бусліных гнёздаў спакойна стаялі, не варушачы ніводным лістам... (К-с). Яны [маладыя] ступаюць смела па зямлі, свае пратоптваючы сцежкі (Грах.). Лясны жаваранак вольны, снуючыся ў яснай сіні, песню пеў у жытнім кліне (К-с).

Дзеепрыслоўе закончанага трывання абазначае закончанае дадатковае дзеянне, якое адбылося раней за асноўнае дзеянне, выражанае дзеясловам-выказнікам: Набраўшы вады, дзяўчына ўжо звыкла намерылася пацягнуць вочап і раптам задумалася, аслабіла рукі (I. М.). Падышоўшы бліжэй, Грыбаед моўчкі паклаў у доле вінтоўку, стомлена сеў і зняў шапку (В. Б.). Стаўшы на каленкі і спаласнуўшы далоні ў вадзе, Хрысця зачэрпнула поўныя прыгаршчы і прыпала да іх вуснамі (Бр.). Гэта назіраецца не толькі тады, калі дзеепрыслоўе стаіць перад дзеясловам-выказнікам, а і ў тых выпадках, калі яно знаходзіцца пасля выказніка: Глядзелі хлопцы, як на дзіва, як дзядзька, цеста замяшаўшы, качаў галушкі, міску ўзяўшы (К-с). Вада з глыбінь зямлі бруіцца, прабіўшы дужыя пласты (Бр.). Тут жа, у лесе, размясціліся нанач, адпусціўшы сялянскую фурманку (Лыньк.).

Дзеепрыслоўе можа прымыкаць да дзеяслова-выказ­ніка розных часоў — цяперашняга, прошлага і будучага: Ідучы па сцежцы, мы захапляемся вясновай раніцай. Ідучы па сцежцы, мы захапляліся вясновай раніцай. Іду­чы па сцежцы, мы будзем захапляцца вясновай раніцай. Хоць час дзеяслова ва ўсіх гэтых выпадках мяняецца, часавае значэнне дзеепрыслоўяў застаецца тое самае: падкрэсліваецца, што абодва дзеянні адбываюцца адначасова (ідзём і захапляемся, ішлі і захапляліся, будзем ісці і захапляцца).

Такім чынам, катэгорыі часу дзеепрыслоўі не маюць, яна злілася ў іх з катэгорыяй трывання і не выражаецца ні лексічным значэннем, ні формаўтваральнымі суфіксамі.