Арахан мемлекеті

(942 – 1212 жж.)

Ø Қарахан мемлекетінің құрылуы

1. Х ғасырдың орта кезінде Жетісу мен Шығыс Түркістанның бір бөлігінде құрылған мемлекет: Қарахан мемлекеті.
2. Қарахан мемлекетінің негізін салушы: Сатұқ Боғра хан.
3. Сатұқ Боғра хан өмір сүрді: 915-955 жж.
4. Сатұқ Боғра ханға өзінің туысы Оғұлшақты жеңу кезінде қолдау берген ел: Саманилер.
5. Қарахан мемлекетінің құрылуында басты рөл атқарған тайпа: қарлұқ;.

v Қарахан мемлекетінің этникалық құрамына кірген түркі тілдес тайпалар: жікіл, яғма, қарлұқ, оғыз, қаңлы, үйсін және т.б.

1. Қарахан мемлекетінің негізгі билеушілері шығып отырған тайпа: яғма тайпасы.
2. Яғма тайпасының тотемі: Бура.

v Яғма тайпасынан шыққан хандардың атауы: Боғра-хан.

1. Жікіл тайпасының тотемі: Арыстан.

v Жікіл тайпасынан шыққан хандардың атауы: Арслан хан.

1. Қарахан мемлекетінің орталығы: Баласағұн.

 

Ø Қоғамдық құрылысы

1. Қарахан мемлекетінің жоғарғы билеушісі: Қаған (хан).

v Жоғарғы билеуші билігінің берілу жүйесі: мұрагерлік.

1. Билік иелері қатарына жататын ханның ұрпақтары: Тегіндер, ілік хандар, бектер, нөкерлер.
2. Ханның кеңесшісі қызметін атқарған: Уәзірлер.
3. Ханның мемлекеттік саяси-әкімшілік іс жүргізетін орны: Орда.
4. Билеуші тарапынан феодалдарға шартты түрде берілетін жер үлесінің атауы: иқта.
5. Иқтаны иеленушілердің лауазымы: «иқтадар», арабша «мұқта».
6. Иқтадарлардың міндеті: Қарапайым халықтан алым-салық жинап, ханға әскери қызмет ету.

v Иқта заңды түрде, түпкілікті бекітіліп берілмеген.

1. Дінбасылардың, діни мекемелердің жер иелігі: Вақфтық жерлер.

v Вақфтық жерлерден салық алынбады.

1. Қарахан мемлекетіндегі жерді үлеске алған шаруалардың; атауы: Барзигар, музари.
2. Қарахан мемлекетінде әлсіз адамның өз үлесіндегі жерді күштінің қамқорлығына беруі: Коммендация.

v Жеке басын қорғағаны үшін феодалдың әміршіге әскери қызмет немесе басқа да жұмыстар атқаруы. Кейбір шаруалар жауынгерлік қызмет үшін адам берсе, енді біреулері өздерін қорғаушылардың жұмысын тегін істеп берген.

 

Ø Саяси жағдайы

1. 955 жылы Сатұқ Боғра хан қайтыс болғаннан кейін билік басына келген: Мұса.
2. Мұса хан өзінің ықпалын күшейту үшін 960 жылы ислам дінін мемлекеттік дін ретінде жариялады.

v Мемлекеттің орталығын Қашғар қаласына ауыстырды. Себебі Сатұқ Боғра ханның екінші баласы Сүлейман ілік өзін қаған жария етіп, Баласағұн қаласында билік жүргізді.

1. Алғаш рет ислам дінін мемлекеттік дін ретінде жария еткен мемлекет: Қарахан мемлекеті.
2. Мұса қаза болғаннан кейін орнына хан болған: Әли Арслан (960 – 990 жж.).

v Әли Арслан ханның тұсындағы мемлекеттің орталығы: Қашғар.

• Осы кезден бастап Сатұқ Боғра ханның екі баласы – Хасан Боғра-хан мен Әли Арсланның; ұрпақтары арасында билік алма-кезек ауысып тұрды.

1. Қарахан мемлекетінің қақтығысқа түскен елдердің алғашқысы: Самани.
2. Х ғасырдың екінші жартысында Қарахан мемлекетінің билеушісі Хасан Боғра хан басып алған Самани әулетінің астанасы: Бұхара.

v Испиджаб және Самарқан қалаларын да басып алды. Бірақ Жент аймағындағы тайпалардың шабуыл жасау қаупінен қорыққан Хасан Боғра хан Жетісуға оралды. Қошқарбасы деген жерде қаза тапты.

1. Қарахандықтардың; бүкіл Сырдария бойына билігін мойындаған: Газнеуилер.

v 992 жылы Хасан Боғра ханның баласы Жүсіп Хотанды басып алса, Әли Арсланның баласы Насыр ибн Әли 996 жылы Мәуараннахрға жорыққа аттанды.

1. 999 жылы (Х ғасырдың соңында) Қарахан мемлекеті (Насыр ибн Әли) басып алды: Самани әулетінің астанасы Бұқара қаласын.
2. Х ғасырдың соңында Қарахан мемлекеті біржолата бағындырды: Мауараннахрды.
3. Қарахан мемлекеті екі иеліктен тұрды:

P Шығыс хандық; - Жетісу мен Шығыс Түркістан. Орталығы – Баласағұн қаласына жақын жатқан Орда (Қара Орда немесе Күз Орда), кейін Қашғар қаласы.

P Батыс хандық; – Мауараннахр. Орталығы – Үзкент, кейін Самарқан.

v Дәстүр бойынша Шығыс хандығы мемлекеттің негізгі бөлігі саналды.

1. Қарахандықтар мемлекетінің Батыс бөлігіндегі хандықтың астанасы Самарқан.
2. Екі хандық арасындағы шартты шекара қызметін атқарған өзен: Сырдария.
3. Қарахан мемлекеті дербес екі иелікке бөлінді ХІ ғасырдың 40 жылдары.
4. 1089 жылы Батыс хандықты (қарахандарды) басып алған: Салжұқ сұлтаны Мәлік шах.
5. ХІІ ғасырдың 30-жылдарында шығыстан Жетісу жеріне басып кірген қарақытайлар.
6. Қарахан мемлекетінің шығыс шекарасын қорғаған: қарақытайлар.
7. 1137 жылы Ходжент жанында Қарахан әскерлеріне ойсырата соққы берген мемлекет: Қарақытай.
8. 1141 жылы Самарқан қаласына жақын Қатуан даласында болған шайқаста қарақытайлардан жеңіліс тапқан: Салжұқтар мен қарахан әскерлері.

v Қарахан мемлекеті қарақытайларға толық тәуелділікке түсті.

1. ХІІ ғасырдың 40-жылдарынан бастап Қарахан мемлекетінің Орталық Азиядағы жерлерін басып ала бастаған мемлекет: Қарақытай.
2. Қарахан мемлекетін (Батыс иелікті) құлатқан: Хорезм шахы Мұхамед 1212 жылы.

v Шығыс хандықты басып алған: Найман ханы Күшлік.

 

Ø Шаруашылығы. Мәдениеті

1. Қарахандықтардың мал шаруашылығында жетекші орын алған: Жылқы шаруашылығы.

? Түріктердің (қарахандардың) жылқы малына ерекше көңіл бөлетінін айтқан ғұлама: Жүсіп Баласағұни.

1. Қарахан мемлекетінің кезінде қалалар мен қала халқының саны өсті: кедейленген малшылар мен егіншілер есебінен.
2. Ислам дінінің мемлекеттік дін ретінде жариялануы қала келбетінде, құрылыс жүйелеріне тың өзгерістер енгізді:

v Күмбездеп салынған мешіттер пайда болды.

v Шығыс моншасы құрылыстарының салынуы.

1. Қарахан дәуірінің сәулет ескерткіштері: Қарахан, Айша-бибі, Бабаджа-қатын кесенелері.
2. Айша бибі және Қарахан кесенелері орналасқан облыс аумағы Жамбыл.
3. Қарахандар төл ақшаларын шығарған қалалар: Самарқан, Үзкент.