Т О Ғ Ы З Ы Н Ш Ы Б А П

Тоғызыншы бап – бірінші түбір әріптен кейін қосымша ت және алиф әріптері бар бап: تَفَاعَلَ يَتَفَاعَلُ. Масдары تَفَاعُلٌ.

Бұл бапқа екі немесе бірнеше кісінің арасында жасалған қимылдарды көрсететін етістіктер жатады: تَضَارَبَا تَضَارَبُوا. Бұл бап мынадай жағдайларда қолданылады:

1) فَاعَلَ етістігіне ергесу. بَاعَدْتُهُ فَتَبَاعَدَ мен оны алыстаттым-да ол алыстады.

2) فَعَلَ мағынасында: تَوَانَيْتُ мен әлсіредім وَنَيْتُ мағынасында.

3) күшейтілген әрекет үшін تَجَاهَلَ мен табандылықпен надан болдым.

Ағида: осы баптағы амалды күшейту мен تَفَعُّلٌ бабындағы амалды күшейтудің арасындағы айырмашылығы сол: бұл бапта күшейту бұрын болған бір сапа-қасиетті терістеуге, қандай да бір сапаны жоюға бағытталады, ал تَفَعُّلٌ бабында ол бұрын болмаған бір сапаны алуға бағытталады.

Ағида: Егер فَاعَلَ бабындағы екі мафъулі бар етістік تَفَاعَلَ бабына аударылатын болса, онда ол бір мафъулге ие болып қалады. Егер бір мафъулі бар етістік бұл бапқа аударылатын болса, онда оның мафъулі болмай қалады.

Мысалы, егер نَازَعَ زَيْدٌ عَمْرًا الْحَدِيثَ (Зәйд Амрмен сөз туралы таласты – ауд.еск.) және ضَارَبَ زَيْدٌ عَمْرًا сөйлемдерін تَفَاعُلٌ бабына аударсақ, онда олар төмендегідей болады:

تَنَازَعَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو الْحَدِيثَ

تَضَارَبَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو.

Сахих:

تَدَارَكَ يَتَدَارَكُ масдары تَدَارُكٌ табу, қол жеткізу.

تَدَارَكَ يَتَدَارَكُ مُتَدَارِكٌ مُتَدَارَكٌ لَم يَتَدَارَكْ لا يَتَدَارَكُ تَدَارَكْ لِيَتَدَارَكْ لا تَتَدَارَكْ مُتَدَارَكٌ.

تَدَارَكَ мажхулы - تُدُورِكَ болады. سَافِرَ сияқты.

Егер اِفْتِعَالٌ бабында ассимиляцияға ұшырайтын мына тоғыз әріптіердің бірі (ت, د, ذ, ز, س, ص, ض, ط, ظ) تَفَعُّلٌ және تَفَاعُلٌ баптарында бірінші түбір әріптің орнына кесе, онда (ت) әрпін осы әріптерге айналдырып жіберуге, содан соң олардың бірін екіншісіне кіріктіруге болады. Сөзді харакатсыз (сүкунмен) бастауға болмайтындықтан, сөз басына біріктіруші һамза қосылады: تَطَهَّرَ تَزَيَّنَ تَذَكَّرَ. Олар اَطَّهَّرَ اَزَّيَّنَ اَذَّكَّرَ болады. تَدَارَكَ تَدَاخَرَ تَثَافَلَ сөздері اِدَّارَكَ اِثَّافَلَ اِدَّخَرَ болып кетеді.

Музаъаф:

تَصَامَّ يَتَصَامُّ масдары تَصَامُمٌ кішкентай болу.

Мисал و;:

تَوَارَثَ يَتَوَارَثُ масдары تَوَارُثٌ мирасқа ие болу.

Мисал ـيـ;:

تَيَاسَرَ يَتَيَاسَرُ масдары تَسَاسُرٌ солға жүру; басқалармен бірге құмар ойындарын ойнау.

Ажваф و;:

تَجَاوَبَ يَتَجَاوَبُ масдары تَجَاوُبٌ бір-біріне жауап беру.

Ажваф ـيـ;:

تَزَايَدَ يَتَزَايَدُ масдары تَزَايُدٌ үлкею (көбею).

Нақис:

تَصَابَى يَتَصَابَى масдары تَصَابِى ғашық болу.

Лафиф:

تَدَاوَى يَتَدَاوَى масдары تَدَاوِى емделу.

Мултавий:

تَوَارَى يَتَوَارَى масдары تَوَارِى жасырыну.

تَدَاوِى تَوَارِى негізінде تَدَاوُيٌ تَوَارُيٌ болған. ـيـ әрпін сақтап қалу үшін оның алдына кәсра қойылған: تَدَاوِى تَوَارِى.