Студопедия — Ойлау деген не және оның өмірдегі рөлі? Ойлаудың формалары
Студопедия Главная Случайная страница Обратная связь

Разделы: Автомобили Астрономия Биология География Дом и сад Другие языки Другое Информатика История Культура Литература Логика Математика Медицина Металлургия Механика Образование Охрана труда Педагогика Политика Право Психология Религия Риторика Социология Спорт Строительство Технология Туризм Физика Философия Финансы Химия Черчение Экология Экономика Электроника

Ойлау деген не және оның өмірдегі рөлі? Ойлаудың формалары






Логиканың объектісі - ойлау формалары. Ойлау формасы немесе логикалық форма дегеніміз — бұ л ой қ ұ рылымы мен оның элементтері байланысының амалы.

Ойлаудың негізгі формалары: ұ ғ ым, пайымдау жә не ой тұ жырымы.

Ойлаудың қ арапайым формасы — сө з жә не сө з тіркестері арқ ылы білдірілетін ұ ғ ым. Онда жалпы жә не мә нді белгілері бар нә рселер тобы ойланылады: «студент», «бейсбол добы», «ә леуметтік қ атынастар» т.с.с. Ұ ғ ым қ алыптасуының негізгі логикалық тә сілдері: талдау, жинақ тау, салыстыру, абстракциялау жә не жалпылау.

Талдау — бұ л нә рселерді ойша бө ліктерге жіктеу жә не олардың белгілерін айқ ындап кө рсету. Мысалы, «апельсин» ұ ғ ымын алсақ, біз ойша оның пішіні — дө ң гелек, тү сі — қ ызғ ылт сары, ішкі қ ұ рылымы — кішкене бө ліктерге бө лінген, дә мі — тә тті жә не т.б. деп жіктейміз. Жинақ тау — бұ л нә рсенің талдау нә тижесінде алынғ ан белгілерін, бө ліктерін ойша біртү тас бү тінге біріктіру. Салыстыру — нә рсенің мә нді, мә нсіз белгілеріне қ арай ұ қ састық тары мен ерекшеліктерін анық тау. Абстракциялау — нә рсенің белгілі бір белгілерін ойша баса кө рсету жә не оны басқ алардан дерексіздеу. Жалпылау — бірың ғ ай нә рселерді ойша кейбір кластарғ а біріктіру.

Біздің ойымызды білдіруіміздің кү рделі формасы — пайымдау деп аталады. Ойлау қ ызметіміздің ең кұ рделі тү рі — ой тұ жырымы деп аталатын жаң а білім алу формасы.

Ойлаудың бұ л формасы біз ү шін ақ иқ ат жағ дайларды дә лелдеу немесе жалғ ан пікірлерді бекерлеу қ ұ ралы ретінде қ ызмет етеді. Ойлау ө з функциясын жұ зеге асыру кезінде белгілі бір заң дылық тарды табады жә не ол ә р текті ережелерге бағ ынады. Сондай-ақ, кезкелген шындық аумағ ында олардың ө зіндік заң дары болады, сол сияқ ты логикада да негізгі формальды-логикалық: тепе-тең дік, қ айшылық емес, ү шіншісі жоқ, жеткілікті негізгі заң дары жә не негізгі емес: екі есе терістеу заң дары жә не т.б. бар.

Танымның негізгі мақ саты – ақ иқ атты жету. Ақ иқ аттықбұ л біздің айтқ андарымыздың шындық қ а дә л келуі, яғ ни ол мазмұ нғ а, ал дұ рыстық — формағ а жатады. Сондық тан дұ рыс қ ұ рылғ ан пайымдау жалғ ан болуы да ғ ажап емес («Барлық металдар суғ а батады»), сол сияқ ты пікірдегі ереженің бұ зылуы нә тижесінде ақ иқ ат пайымдаудан жалғ ан тұ жырым шығ аруғ а болады (мысалы, «Жаң быр жоқ, яғ ни жер су емес»).

Дұ рыс ойлау анық тылығ ымен, бірізділігімен, дә лелділігімен ерекшеленеді, мұ ндай дә л ерекшеліктер логика сияқ ты ғ ылымды ү йренгенде ғ ана қ алыптасады. Заң дар мен ережелер тұ жырымдауда бұ л — олардың бұ зылу жағ дайларын, яғ ни ақ иқ атқ а жету жолында кедергі болатын логикалық қ ателіктерді де ескереді.

3. Қ ашан, қ андай мә селелерді шешу ү шін логика қ алыптасқ ан? Логика тарихы. Логиканың екі жарым мың жылдан астам даму тарихы бар. Грекия, Ү ндістан, Қ ытайдың ежелгі қ оғ амында философия аясында туып, кейіннен ө з пә ні, ө з ә дісі, ө з заң дылығ ы бар жеке ғ ылым ретінде қ алыптасады.

Ежелгі грек философы Аристотель (384—322 жж. б.э.д.) логиканың негізін салушы болып саналады. Бірақ та логика мә селелері оғ ан дейін кө п уақ ыт бұ рын туындағ ан. Мұ нда философияны мазмұ ндауда дә лелдеудің қ арсы жору одісін алғ аш пайдаланғ ан ежелгі грек философы Элеядан шық қ ан Парменидті жә не ө зінің ә ң гімелесуінде ұ ғ ымдарды анық таудың логикалық операцияларын тамаша пайдаланғ ан атақ ты Сократты атап ө ту керек. Оның замандасы Демокрит логикалық мә селелерді кең жә не жү йелі тү рде мазмү ндау жолдарын кө рсетті. Оның «Логика туралы немесе Канондар туралы» (яғ ни ережелер, ұ йғ арымдар) ең бегінің мә ні зор болды. Мұ нда тек таным мә ні, оның негізгі формалары мен ақ иқ аттық ө лшемі ғ ана емес, танымдағ ы логикалық пікірдің зор рө лі, пайымдаулар классификациясы жанжақ ты сө з болғ ан, сонымен бірге ол осы шығ армасында дедуктивтік ой тұ жырымының кейбір тү рлерін батыл сынап, индуктивтік логика қ ү руғ а ұ мтылыстар жасағ ан. Сократтың ең талантты шә кірті Платон таным теориясы мен логика мә селелеріне, атап айтсақ, ұ ғ ымдарды бө лу мен пайымдаулар теориясына зор кө ң іл бө лген. Ақ иқ атқ а қ ол жеткізуді мақ сат еткен логиканың ғ ылым ретінде пайда болуына сө зді шебер мең герген софистердің ә сері де болды. Олар қ арсыласын ә дейі қ айшылық қ а, адасуғ а жә не т.б. ә келетін субъективті диалектиканы дамытты.

Ең алғ аш логиканың жү йелі баяндалуын Аристотель ғ ана жү зеге асырды, сондық тан дә стү рлі формальды логиканы аристотельдік деп жиі атайды. Аристотель шығ армалары арасында - алты логикалық ең бектен тұ ратын «Органон» (қ ұ рал) деген жинақ, ө йткені ол ә рбір ойланатын адам ү шін логиканы ең қ ажет қ ұ рал деп есептеген. Оның басты философиялық шығ армасы «Метафизикада» да логиканың маң ызды мә селелері баяндалғ ан. Логиканың ұ ғ ым, пайымдау, ой тұ жырымы (дедукция, индукция, аналогия) сияқ ты негізгі бө лімдері мен дә йектеу (аргументтеу), болжау теорияларының логикалық негізін Аристотель жасады. Ол формальды логиканың алғ ашқ ы негізгі ү ш заң ын тұ жырымдады.

Логиканың ортағ асыр дә уірің де дамуы батыс еуропалық схоластикамен жә не араб тілді философтар Ибн-Сина, ә л-Фараби жә не Ибн Рушд есімдерімен байланысты.

Жаң а уақ ыт дә уірінде ағ ылшын философы Френсис Бэкон логиканың дамуына зор ү лес қ осты. Ол ө зінің логикасын аристотельдік логикағ а қ арсы қ ойып, басты шығ ырмасын «Жаң а Органон» деп атады. Индуктивті логиканы кейінірек Джон Стюарт Милль жұ йелеп, дамытты жә не ол ғ ылыми танымның дамуына мә нді ық пал етті.

Логикалық зерттеулерде маң ызды жасағ ан қ адам XIX ғ асырдың екінші жартысындағ ы математикалық немесе символикалық логиканың дү ниеге келуі болды. Математикалық логика қ ұ ру идеясын неміс философ-математигі Г.В. Лейбниц алғ аш рет XVII ғ асырда кө теріп, шын мә нінде оның бастаушысы болғ ан. Математикалық логика тек XIX—XX ғ асырда Д. Буль, Э. Шредер, С. Джевонс, П.С. Порецкий, Г. Фреге, Б. Рассел жә не т.б. ең бектерінде жоғ арғ ы дең гейде дамыды.

Осылайша, логикалық зерттеулер дамуының жаң а кезең і ашылды, оның басқ алардан неғ ү рлым айрық ша ерекшелігі — дә стү рлі логикалық мә селелерді шешудің жаң а ә дістерін жасау мен пайдалану жолдарын кө рсету болып табылады. Ең алдымен оғ ан формальданғ ан тілді — символдар тілін жасау мен қ олдану жатады, сондық тан оны кө біне символикалық деп те атайды. Символикалық логика тек математикада ғ ана емес, физика, кибернетика, экономика жә не тағ ы басқ а кө птеген тү рлі ғ ылымдарда кең інен қ олданылады. Қ азіргі логиканың жетістіктері кө п салада пайдаланылады.

Логикалық қ ұ ралдың пайдалану ү шін оны терең жә не толғ ана ойланып ү йрену керек: бә рінен бұ рын белгілі бір білімдер жиынын мең геру қ ажет, бірақ ең бастысы — практикалық дағ дылар мен іскерлікті қ алыптастыру білігі болмақ.

Қ орытынды: Нағ ыз, жақ сы маман болу ү шін жоғ ары логикалық мә дениетке ие болу керек, ал бү л дегеніміз — ө зің анық жә не айқ ын ойлауың, барлық игерген білімді жоғ ары тиімділікпен пайдалана білуің, сондай-ақ, жаң а білімдер қ абылдау ү шін, қ орытқ ан ойды басқ ағ а дә л, тү сінікті етіп жеткізе білуің тиіс деген сө з.

 

 

2 Мә селелік дә ріс. Тақ ырыбы: Ұ ғ ым ойлау формасы.

1. Ұ ғ ым дегеніміз не, ол қ алай пайда болады? Ұ ғ ым туралы жалпы тү сінік.

2. Ұ ғ ымдарының негізгі логикалық мінездемесі деген не? Ұ ғ ымның мазмұ ны жә не кө лемі.

3. Ұ ғ ымдарының тү рі қ андай? Ұ ғ ым тү рлері

Мә селе: Ә нгімелер мен талқ ылауда негізгі сө здерінің мағ ынасын дұ рыс тү рде пайдалану ү шін нақ ты анық тау қ ажетті.

- Ұ ғ ым дегеніміз не, ол қ алай пайда болады?

- Ұ ғ ымдарының негізгі логикалық мінездемесі деген не?

- Ұ ғ ымдарының тү рі қ андай?

Лекция мақ саты: ұ ғ ым, оларды аң ық тау жә не қ орытындылау жө нінде білімді игеру

Негізгі ұ ғ ымдар: ұ ғ ым кө лемі жә не мазмұ ны, белгілер, белгі, айрық ша белгілер, айрық ша емесбелгілер, мә нді белгі, синонимдер, омонимдер, оң жә не теріс, салыстырмалы жә не салыстырмалы емес ұ ғ ым, бос жә не бос емес, жалқ ы мен жалпы, жинақ таушы мен ажыратушы, нақ ты мен абстракты, ұ ғ ымғ а логикалық сипаттама беру.

Дә рістің қ ысқ ыша мазмұ ны:

1. Ұ ғ ым дегеніміз не, ол қ алай пайда болады? Ұ ғ ым туралы жалпы тү сінік.

Кез келген қ ұ былыс біздің санамызда сол туралы соғ ан сә йкес ұ ғ ымның арқ асында ғ ана қ абылданады. Мең герген ұ ғ ымдар жү йесі арқ ылы ғ ана біздің ойымыздағ ы нә рселердің барлығ ы біркелкі тү тас болып реттеледі. Біз ұ ғ ымды интеллектуалдық іс-ә рекетіміздің логикалық атомдары ретінде тү сінеміз. Ақ ыл-ой дамуы дегеніміз — жаң а ұ ғ ымдарды ө мірдің ө згерген жағ дайларына сә йкес қ ұ растырушы қ абілет ретінде қ арастыруы.

Адамда не туралы ой болады, соның бә рін логикада ойдың объектісі, нә рсесі деп атайды. Тү рлі қ ұ былыстар, процестер, объектілердің қ асиеттері, олардың қ атынастары, материалдық жә не идеалдық объектілер, тіпті жоқ нә рселер де ойдың нә рсесі бола алады. Бұ л объектілердің ә рқ айсысы ә р тү рлі қ асиеттерге ие ә рі басқ а объектілермен тү рлі қ атынастарғ а тү седі. Ой ә рбір жеке жағ дайда осы қ асиеттердің тек бір бө лігін ғ ана бейнелейді. Ой объектілірдің қ асиеттері мен қ атынастарын олардың белгілері деп атайды. Белгілер — объектілердің бір-бірімен несімен ұ қ сас немесе несімен ерекшелетінін кө рсетеді. Белгі — бұ л объектіде қ асиеттің немесе қ атынастың бар не жоқ екенін кө рсететін сипаттамасы. Мысалы, апельсиннің дө ң гелек пішіні, жағ ымды дә мі, иісі жә не т.б. қ асиеттері оның белгілері болып табылады. Дегенмен, қ андай да бір қ асиеттің онда болмауы да нә рсенің белгісі болып есептеледі (Мысалы, «қ ағ идасыздық», яғ ни «қ ағ иданың болмауы» деп ойлаймыз, бү л да белгілі бір адамның белгісі жә не т.с.с).

Белгінің кейбіреулері ә р тү рлі нә рселерді, ал басқ алары — тек қ ана белгілі, нақ ты нә рсені жә не тек соғ ан тә н нә рсені сипаттайды. Тек бір ғ ана нә рсеге тә н белгі оны басқ а нә рселердің барлығ ынан ерекшелейді, сондық тан олар айрық ша белгілер деп, ал кө птеген нә рселерге тә н белгілерайрық ша емес белгілер деп аталады. Мысалы, ұ рлық тың басқ а тү рлерінен айрық ша белгісі болып табылатыны — оның жасырын істелгендігі, ал нақ ты не зат ұ рланғ аны: машина, ақ ша жә не т.б. бағ алы заттар, бү л жағ дай ерекшеленбейтін белгілер болып табылады. Ерекше белгілер нә рселерді кластарғ а топтастырудың жә не бір кластарды басқ алардан айырудың негізі болады, сондық тан мә нді жә не мә нсіз белгілерді кө рсету анағ ү рлым терең ірек болып табылады.

Мә нді белгі нә рсеге тә н, оның ішкі табиғ атын, мә нін бейнелейтін белгі, ал мә нсіз белгілер - нә рсеге тә н, біраұ сыртқ ы кө рінісің бейнелейтін белгілер. Мысалы, орындық тың: «жиһ аз екендігі», «бір адамның отыруына арналуы» мә нді белгісі болса, ал орындық жасалғ ан материал, яғ ни «ағ аш» — оның мә нсіз белгісі. Ол тіпті пластиктен не металдан жасалса да орындық болуын тоқ татпайды.

Мә нді белгілер ү ғ ымның қ алыптасуы ү шін шешуші мағ ынағ а ие болады. «Ұ ғ ым» деген сө здің ө зі «ұ ғ у» деген етістікпен бір тү бірлес болып табылады. Біздің қ андай да бір нә рсе не қ ұ былыс туралы біліміміз болса, оның қ асиеті туралы басқ а объектілермен қ атынасын білген жағ дайда ғ ана оны басқ алардан ажыратамыз жә не сол нә рсе туралы ұ ғ ымымыз болады.

Ұ ғ ым ойдың формасы ретінде тө мендегідей ү ш міндетті шешеді:

1. Біз мү дделі жиын объектісін басқ а объектілерден ерекшелейді;

2. Біз мү дделі жиын объектілерін жалпылайды;

3. Осы жиын объектісінің мә нін кө рсетеді.

Ұ ғ ым — нә рсенің азды-кө пті мә нді белгілерін бейнелейтін ойдың формасы. Сө йлеу тілімізде ұ ғ ымдар сө збен, сө з тіркестерімен беріледі. Мысалы, «мемлекет», «ә леуметтік ә рекет», «статус» жә не т.с.с.

Бір ұ ғ ымның ө зі ә р тілде ә р тү рлі формада, кейде бір тілдің ө зінде неше тү рлі болып беріледі. Бір нә рсе туралы адамдардың ұ ғ ымы бірдей болғ анмен, олардың берілуі ә р тү рлі болатынын кө рсетеді. Ұ ғ ым дегеніміз — бір тілден басқ а тілге аударғ анда сақ талатын жалпы нә рсе, ол оны білдіретін сө здердің мағ ынасын қ ұ райды. Сондық тан ұ ғ ымның сө збен берілетініне қ арамастан, ұ ғ ым мен сө зді тең естіруге болмайды. Мұ ны кезкелген тілде кездесетін омоним жә не синоним сө здер арқ ылы кө рсетуге болады.

Синонимдер — ө здерінің мә ні жағ ынан бір-біріне жақ ын, тең, бір тү сінікті білдіретін, бірақ олар бір-бірінен стилистикалық бояуы мен мә ні рең імен ерекшеленетін сө здер. Мысалы, «отан» жә не «туғ ан ел». Омонимдер — бү л айтылуы мен тү рі бірдей, бірақ ә р тү рлі тү сініктерді білдіретін сө здер. Мысалы, «бас — адамның басы», «бас — істің басы», «бас — қ олбасшы, бастық», «ара — отын кесетін қ ү рал», «ара — уақ ыт, екі мезгіл арасы» жә не т.с.с.

Кө птеген сө здер бірнеше мә нге ие. Бұ л, пікірде қ ателіктерге ұ рындырады. Сондық тан сө здерді қ атаң белгілі бір мағ ынада қ олдану ү шін олардың мә нін дә л беру қ ажет. Мысал ү шін, «жауапсыздық» — тұ рмыстық қ олданыста ұ йымдаспағ андық ты, шашыраң қ ылық ты, ұ қ ыпсыздық ты білдіріп, кінә лауғ а тұ рарлық қ ылық. Ал юриспруденцияда — бұ л жаза қ олданылатын қ ызметтік қ ылмыстың кө п тү рінің бірі.

2. Ұ ғ ымдарының негізгі логикалық мінездемесі деген не? Кезкелген ұ ғ ым мазмұ н мен кө лемге ие. Ұ ғ ымдагы жалпыланатын жә не ерекше кө рінетін объектілер жиыны сол ұ ғ ымның кө лемі деп аталады. «Студент» ұ ғ ымына — жоғ ары оқ у орындарында оқ итындардың барлығ ы кіреді. Ұ ғ ымның кө лемімен класс, жиын, элемент деген терминдер байланысты.

Объектің ің санына қ арай оғ ан енетін жиындар мен кластар шектеулі жә не шектеусіз деп бө лінеді. Демек, мемлекеттер астаналарының жиыны шектеулі, ал натурал сандар жиыны шектеусіз. Жиынғ а кіретін ә рбір жеке нә рсе элемент деп аталады. Мысалы, «Астана қ аласы» — «мемлекеттер астанасы» класының элементі.

А жиыны В жиынының (класының) жиынтығ ы деп аталады, егер ә рбір А класының элементі В жиынынікі болып табылса. Мұ ндай қ атынас кластың класқ а қ осылуы деп аталады жә не былай жазылады: А Є В А класы В класына кіреді деп оқ ылады.

Бү л тектің жә не тү рдің қ атынасы (мысалы: «оқ улық» класы «кітап» класына кіреді).

а элементінің А класына жату қ атынасы былай белгіленеді:

а Є А жө не а элементі А класына жатады (мысалы, «Арал тең ізі» — а, «тең із» — А).

А жә не В класы тепе-тең дә л деп есептеледі, егер АВ жә не ВА болса, онда А ≡ В деп жазылады.

Мұ дделі жиын нә рселерін баса кө рсететін жә не жалпылайтын белгі ұ ғ ымның мазмұ ны деп аталады. Біз ұ ғ ымды қ ұ руғ а, біз мү дделі жиын нә рселерін баса кө рсететін мейлінше кү рделі емес белгіге сү йенеміз, оны ұ ғ ымның негізгі мазмұ ны деп атайды. Ә р ұ ғ ымның мазмұ ны біреу, біздің қ ұ ру амалдарымыз бен мақ саттарымызғ а байланысты негізгі мазмұ нның кө п болуы мү мкін.

Ұ ғ ым мазмұ ны мен кө лемі бір-біріне қ атынасына қ арай кері пропорционал: ұ ғ ымның кө лемі кең болғ ан сайын, оның мазмұ ны тар, ал кө лемі аз болғ ан сайын оның мазмұ ны кең болады. Ұ ғ ымда ойланатын нә рсе туралы ақ парат аз болғ ан сайын, нә рсенің класы кең деу жә не оның қ ұ рамы белгісіздеу; мысалы, «мемлекет» жэне «қ азіргі азиялық мемлекет». Керісінше, ү ғ ымда ақ парат кө п болғ ан сайын, соғ ү рлым оның нә рселерінің шең бері анығ ырақ немесе тіпті бір ғ ана нә рсе туралы ойлайды. Логикада бү л заң ұ ғ ымның кө лемі мен мазмұ ны арасындағ ы кері қ атынас заң ы деп аталады. Онда тектү рлік қ атынаста болатын ұ ғ ымдар туралы сө з болады.

3.Ұ ғ ымдарының тү рі қ андай? Ұ ғ ым тү рлері.

Ұ ғ ым ә лемі кең жә не алуан тү рлі. Ұ ғ ым белгілерінің сипатына қ арай: а) оң жә не теріс болып бө лінеді. Оң деп қ ұ былыста, объектте, нә рседе қ андай да бір сапаның болуын кө рсететін ұ ғ ымды атайды: «адам», «парасаттылық», «сауатты заң гер», «сараң дық». Теріс деп қ ұ былыста, объектте, нә рседе сол немесе басқ а сапаның болмауын кө рсететін ұ ғ ымды атайды. Олар ә детте болымсыз жалғ аулық тар «емес», «ма», «ме», «сыз», «сіз» арқ ылы жасалады (сү йкімсіз адам, ақ ысыз ең бек, бейболмыс).

Тілімізде «не» немесе «сыз» не «сіз» жалғ ауларымен қ осылып кеткен жә не оларсыз жеке қ олданылмайтын сө здердің кездесетінін ескеру қ ажет. Яғ ни, бұ л жалғ аулар теріске шығ ару қ ызметін атқ армайды. Осындай сө здермен берілген ұ ғ ымдар («кө ргенсіз» жә не т.б.) оң болып есептеледі, ө йткені олар нә рседе қ андай да бір белгілі сапаның, тіпті жағ ымсыз сапаның болуын сипаттайды.

ә) Салыстырмалы жә не салыстырмалы емес (абсолютті ). Бұ л белгілерді қ асиет-белгі, қ атынас-белгі деп бө лумен тікелей байланысты. Салыстырмалы деп мазмұ нында ең болмағ анда бір қ атынас белгі кездесетін ұ ғ ымды атайды. Ал салыстырмалы ұ ғ ымында бірінің бар болуы екіншісінің де болуымен байланысты жә не онсыз мү мкін еместігін білдіретін нә рселер тү сініледі («салыстырылады» — деген сө зден шық қ ан). Мысалы, «талапкер» — «жауапкер», «сот» — «сотталушы», «ата-ана» — «балалар». Салыстырмалы емес немесе абсолютті деп басқ алардан «бө лек», белгілі дә режеде дербес нә рсе бейнеленетін ұ ғ ымды атайды. «Заң», «табиғ ат», «жануар». Негізінен салыстырмалы емес ү ғ ымдар мазмұ нында тек қ ана қ асиет-белгілер ғ ана кездеседі.

II. Кө лем элементінің санына қ арай ұ ғ ымдарды бос жә не бос емес деп бө леді (бө лу негізіне бірінші шекара — ноль мен нольден ү лкен сандар арасы жатады). Бос деп кө лемі бос жиынды қ ұ райтын яғ ни ө зінде бірде-бір элементі жоқ ұ ғ ымды атайды. Мә ң гілік двигатель, дө ң гелек шаршы, жезтырнақ, кентавр — мұ ның бә рі бос ұ ғ ымның мысалдары. Бү л ұ ғ ымдар кө лемінде бірде-бір нә рсе жоқ.

Кө лемі ең болмағ анда бір элементті қ ұ райтын ұ ғ ым бос емес деп аталады. Бос емес ұ ғ ымдар жалқ ы мен жалпы деп бө лінеді. Кө леміне бір ғ ана элемент кіретін ұ ғ ым жалқ ы ұ ғ ым деп аталады. Мысалы, «Абай жолы» романының авторы, «алғ ашқ ы ғ арышкер», «екінші дү ниежү зілік соғ ыс». Кө леміне бірден артық элемент кіретін ұ ғ ымды жалпы деп атайды (мемлекет, қ ылмыскер, президент жә не т.б.). Ал жалпы ү ғ ымдардың ішінен тіркеуші жә не тіркеуші емес деген тү рлерін атауғ а болады. Тіркеуші деп санғ а бағ ынатын, кө лемі шектеулі жалпы ү ғ ымдарды атайды. Мысалы, «Қ азақ стан облысы», «М.О. Ә уезовтің романы». Тіркеуші емес — бү л жануар, қ ылмыскер, кітап деген сияқ ты кө лемі шексіз ү ғ ымдар. Демек, кө лем элементтерінің санына қ арай бізде ү ғ ымдардың тө мендегідей классификациясы шығ ады:

III. Ұ ғ ымдар кө лем элементтерінің сипатына қ арай: а) жинақ таушы жә н ажыратушы болып бө лінеді. Жинақ таушы — кө лем элементтері ө здері бірың ғ ай объектілер жиынын қ ұ райтын ұ ғ ымдар. Ең бастысы, жиындар біртү тас бейнеленеді жә не жинақ таушы ү ғ ымның мазмұ нын оғ ан кіретін ә р объектіге таң уғ а болмайды. Мысалы, жинақ таушы ұ ғ ымдар қ атарына: «тобыр» жатады, «тобыр» ұ ғ ымы кө лемінің элементі болып, бірың ғ ай нә рселерден — адамдардан қ ұ ралғ ан жекелеген тобырлар есептеледі; «кітапхана» — бұ л ұ ғ ым кө лемінің элементтері бірың ғ ай нә рселерден — кітаптардан қ ұ ралғ ан неше тү рлі кітапханалардан тү рады; парламент, ұ жым, флот жә не т.б.

Жинақ таушы емес немесе ажыратушылар мазмұ ны тек нә рселер тобына ғ ана емес, жеке-жеке ә р нә рсеге қ атысты ұ ғ ымдар. Ұ ғ ымдардың басым кө пшілігі ажыратушылар болып табылады: студент, заң, қ ылмыскер, ә леуметтанушы. Жинақ таушы жә не ажыратушы ұ ғ ымдарғ а бө лу ү шіншын мә нінде жинақ таушы ұ ғ ым кө лемінің элементі екенін біліп отыруың тиіс. «Кітапхана» ұ ғ ымында кө лем элементі болып кітаптар емес, кітапханалар есептеледі.

Сонымен бірге, нені осындай ұ ғ ым кө лемінің бө лігі етіп есептейтінің е ө зің е ә рдайым есеп беріп отыруың керек. Мысалы, «университет» ұ ғ ымы кө лемінің бө лігі — бұ л университеттің факультеттері емес, осы немесе басқ а да университеттер жиыны: заң, экономика, техника, гуманитарлық университеттер жө не т.б. Мұ нда тек пен тү рдің айырмашылық тарын, бө лік пен бү тіннің арақ атынасын есте сақ тау керек.

Дегенмен «жинақ тау» феноменінен туындайтын қ иың дық тар мұ нымен бітпейді. Мә селе — сө йлемдерде кө птеген ұ ғ ымдар жинақ таушы да, ажыратушы да мағ ынада қ олданылуың да. «Біздің мемлекетіміздің азаматтары қ оғ амды демократияландыру идеясын қ олдайды» деу идеяны ә рбір азаматтың қ олдайтынын білдірмейді. Олардың оны тұ тас алғ анда қ олдайтынын білдіреді, яғ ни біздің мемлекетіміздің азаматтары бұ л жағ дайда жинақ таушы мағ ынада қ олданылып тұ р. «Біздің мемлекетіміздің азаматтары заң ды сақ тауғ а міндетті» — бұ л жерде ә ң гіме ә р азамат жө нінде айтылып тү р, яғ ни, мұ ң да біздің мемлекетіміздің азамат ұ ғ ымы ажыратушы мағ ынада қ олданылғ ан.

Абстрактілі жә не нақ ты. Кезкелген ұ ғ ым абстракция. Бірақ нә рселердің ө здері сияқ ты олардың белгілерін де абстракциялауғ а болады. Кө лем элементі нә рселер болатын ұ ғ ымдар нақ ты деп аталады. Мысалы: доп, кітап, музыка, прокуратура. Кө лем элементі осы нә рселерсіз болмайтын қ асиет не қ атынас болатын ұ ғ ымдарды абстрактілі деп атайды.

Абстрактілі ұ ғ ымдардың кө пшілігі жалқ ы болады: ә ділеттілік, ақ иқ аттық, тең дік, ағ айыншылық жә не т.б., ө йткені «ә ділетті болу» адам ә рекетінің тек бір ғ ана қ асиеті, «ақ иқ атты болу» пайымдаудың бір қ асиеті, «тең дікте болу» немесе «ағ айыншылық та болу» адамдар арасындағ ы қ атынастың бірі. Яғ ни, бұ л ұ ғ ымдарды бү кіл адамзат тек бір тү сінікте қ абылдайды. «Ә ділеттілік» ұ ғ ымы — ә ділетті іс-ә рекеттердің іске асып жат-пағ анына қ арамастан, мұ ндай қ асиет бә рібір кездесетіндіктен ол жалқ ы болып табылады.

Кейбір абстрактілі ұ ғ ымдар жалпы болып келеді. Мысалы, «тү с» ұ ғ ымы. Бұ л ұ ғ ым кө лемінің элементі болып: қ ызыл, кө к, жасыл жә не басқ а қ асиеттер есептеледі. Ендеше, ұ ғ ым бір абстрактілі де, жалпы да болуы мү мкін, ө йткені оның кө леміндегі элементтері бірден артық.

Қ орытынды: Ұ ғ ымғ а логикалық сипаттама беру дегеніміз нұ сқ алғ ан ә р тү рлілік бойынша оның қ андай болып табылатынын кө рсету. Ұ ғ ымның логикалық сипаты оның мазмұ ны мен кө лемін нақ тылауғ а кө мектеседі, пікір білдіру кезінде ұ ғ ымды дә л қ олдану дағ дысын қ алыптастырады.

 

 

Дә ріс №3 тақ ырыбы Ұ ғ ымдар арасындағ ы қ атынас.

1. Ұ ғ ымдар арасындағ ы сыйыспалық атынастар

2. Сыйыспайтын қ атынас типтері

Ә дістемелік нұ сқ ау:

Такырыптың мақ саты:

Ұ ғ ымдар арасындағ ы қ атынастар туралы тү сінік беру жә не негізгі тү рлері анық тау.

Қ аралатың негізгі ұ ғ ымдары: сыйыспалы жә не сыйыспайтын ұ ғ ымдар, тең кө лемді,

бағ ының қ ы, ішінара, сыйыспайтын қ атынас типтері: қ атар бағ ының қ ы жә не қ арама-қ арсы,

қ айшылық қ атынастар.

1.Ұ ғ ымдар арасындағ ы сыйыспалы қ атынастар.

Ұ ғ ым ө з мазмұ нында қ андай да бір жалпы белгілерге ие болғ андық тан анық талғ ан

қ атынастарғ а тү седі. Бірақ ол жалпы белгілердің болмауы да мү мкін, онда бұ л да анық талғ ан

қ атынас. Сондық тан, ұ ғ ым негізін ең алдымен салыстырмалы жә не салыстырмалы емес деп

бө леді. Егер олардың мазмұ нында ең болмағ анда ортақ бір белгі болса ұ ғ ым салыстырмалы

деп аталады.

Ұ ғ ымдар мазмұ нында бірде-бір ортақ белгі кездеспесе салыстырмалы емес деп аталады. Салыстырмалылық қ атынасында ұ ғ ымдар қ атынасын кө лемі бойынша қ арастырады. Ұ ғ ымдар арасындағ ы қ атынастар тү ріне бірінші шек қ ою — сыйыспалы жә не сыйыспайтын деп бө лу болып табылады. Сыйыспалы деп кө лемдері ең болмағ анда ортақ бір элементке ие ұ ғ ымдар аталады. Егер ұ ғ ымдар кө лемінде ортақ бірде-бір элемент болмаса, олар сыйыспайтын деп аталады.

Сыйыспалы ұ ғ ымдар ү ш тү рлі жағ дайда болуы мү мкін, сондық тан, сыйысудың 3 типін кө рсетеді. Біріншіден, екі ұ ғ ымның кө лемі тү гелдей сө йкес келуі мү мкін. Егер бү л ұ ғ ымдардың кө лемдері бірдей элементтерден тұ рса, екі ұ ғ ымды тең маң ызды, тең кө лемді немесе тепе-тең деп атайды. Тең маң ызды ұ ғ ымдарғ а мысалдар: «адвокат» (А) жә не «қ орғ аушы» (В); «қ ылмыс» (А) жә не «заң ды жазаланатын ә рекет» (В). Кө лемі бойынша ұ ғ ымдар арасындағ ы қ атынасты Эйлер шең берімен бейнелеу ө те ың ғ айлы.

Біреуінің кө лемі тү гелімен басқ асының кө леміне кіретін, бірақ оны толық қ амтымай, тек оның бө лігін қ ұ райтын ұ ғ ымды бағ ының қ ы ұ ғ ым деп атайды. Мысалы, «қ ылмыс» (А) жә не «қ асақ ана жасалғ ан қ ылмыс» (В) осындай қ атынаста болып табылады. Бірінші ұ ғ ымның кө лемі екіншіге қ арағ анда кең ірек: қ асақ ана жасалғ ан қ ылмыстан басқ а тағ ы да қ асақ ана жасалмағ ан қ ылмыс немесе абайсыз жасалғ ан қ ылмыстар бар.

Ү лкен кө лемді жә не басқ а ұ ғ ымдар кө лемін қ амтитын (А) бағ ындырушы, ал аз кө лемді жә не басқ а ұ ғ ымның бө лігін қ ұ райтын (В) бағ ының қ ы деп аталады.

Бағ ының қ ы қ атынасына мынадай тектү рлік ұ ғ ымдар жатады: «медицина қ ызметкері» (А) жә не «хирург» (В), «халық ты қ ұ қ ық тық қ орғ ау» (А) жә не «ең бекшілерді қ ұ қ ық тық қ орғ ау» (В). Логикада ұ ғ ымдарды текке жене тү рге бө лу салыстырмалы тұ рғ ыда қ арастырылады. Бұ лай бө лу бағ ының қ ы қ атынасында болатын жеке алынғ ан тек екі ұ ғ ымды ғ ана бө луге қ атысты. Ү ш не одан да кө бірек ұ ғ ымдарғ а қ атысты болғ анда, кұ рделі жағ дайларда тек пен тұ р орындарын ауыстырады. Бір ғ ана ұ ғ ым бір қ атынаста тектік, басқ асында тү рлік жә не керісінше бола алады. Сонымен, «жидектер» ұ ғ ымы «ананас» ұ ғ ымына қ атысты тектік, ал жалпы «жеміс» ұ ғ ымында тү рлік болады.

Ішінара ү йлесетін (қ иылысатын, айқ асатын) қ атынасқ а кө лемдері бір-біріне тек жартылай ғ ана енетін ұ ғ ымдар жатады. Мысалдар, «заң гер» (А) жене «спортшы» (В), «жү мыс істеушілер» (А) жә не «зейнеткерлер» (В), «хаттамалар» (А) жә не «заң қ ұ жаттары» (В) — барлық осындай жұ птар қ иылысатын ұ ғ ымдар.

Сыйыспалы ұ ғ ымдар қ андай қ атынаста екенін анық тау ү шін тө мендегідей екі сұ рақ қ ою керек:

1. Барлық А В болып табыла ма?

2. Барлық В А болып табыла ма?

Егер біз екі сұ рақ қ а да «иә» деп жауап берсек, онда тең маң ыздылық қ атынасын аламыз. Егер біз екі сұ рақ қ а да «жоқ» деп жауап берсек, онда біз қ иылысатын қ атынасты аламыз.

Мысалы, «еркек» жә не «ұ л» деген екі ұ ғ ымның қ атынасын қ арастырайық. Еркек деген тү сініктен бү кіл ерлер жынысын ұ ғ амыз.

Барлық еркектер біреудің ұ лы болып табыла ма? — Иә.

Барлық ұ лдар ерлер жынысына жата ма? — Иә. Демек, біз тең маң ыздылық қ атынасын алдық.

Мысалы, енді «еркек» жә не «ә ке» ұ ғ ымдарының қ атынасын қ арастырамыз.

Кезкелген еркек ә ке болып табыла ма? — Жоқ.

Кезкелген ө ке еркек болып табыла ма? — Иө.

Біз бағ ының қ ы қ атынасын алдық. Ө йткені мұ нда «ә ке» ұ ғ ымы «еркек» ұ ғ ымына бағ ынады. Мұ ндай бө луді тө мендегідей бейнелеуге болады:

Сыйыспалы ұ ғ ымдар

Тең маң ыздылық бағ ынышты ішінара ү йлесу

 

3. Сыйыспайтын қ атынас типтері. Сыйыспайтын қ атынас типтері: қ атар бағ ының қ ы жә не қ арама-қ арсы, қ айшылық қ атынастар.

Қ атар бағ ының қ ы (координация) — бұ л екі немесе бірнеше ұ ғ ымдар арасындағ ы қ атынас, олар бір-бірін кесімді жоқ қ а шығ арады, бірақ ортақ (тектік) ұ ғ ымдарғ а жатады. Бұ л бір тек тү рлері.

Мысалы, «университет», «академия», «институт» жоғ арғ ы оқ у орындарының тү рлері боп табылады. Олар жекелеген қ иылыспайтын дө ң гелектер арқ ылы оларды біріктіретін бір ү лкен шең бердің ішінде бейнеленеді.

Қ арама-қ арсы (контрарлық) қ атынасқ а тү рі жә не тегі бір, бірақ қ андайда біреуі бір белгілерді қ амтып, ал басқ асы сол белгілерді тек қ ана терістеп қ ана қ оймай, оларды басқ алармен алмастыратын екі ұ ғ ым кө лемдері жатады. Қ арама-қ арсы қ атынаста болатын екі ұ ғ ым кейбір сапалардың ең соң ғ ы дә режесін кө рсетеді, бірақ тектік ұ ғ ым кө лемін олар толығ ымен қ амтымайды. Бұ л ұ ғ ымдарды графикалық тү рде былай бейнелейді.


Мысалы, «дана» — «ақ ымақ», «биік ү й» — «аласа ү й», «сараң дық» — «жомарттық».

Логикадағ ы қ атынастардың ең маң ыздыларының бірі болып қ айшылық есептеледі.

Қ айшылық қ атынасына (контрадикторлық) бір тектің тү рі болып табылатын екі ү ғ ым жатады. Мұ нда сонымен бірге бір ұ ғ ым кейбір белгілерді нұ сқ аса, ал басқ а белгілері оны жоқ қ а шығ арады, бірақ оларды басқ а нә рсемен алмастырмайды. Бұ л ә детте тектік ұ ғ ымның кө лемін толығ ымен қ амтитын оң жә не теріс ұ ғ ымдар. Графикалық тү рде олар былай бейнеленеді:

Мысалы, «дені сау адам» жә не «ауру адам», «қ асақ ана жасалғ ан қ ылмыс» жене «абайсыз жасалғ ан қ ылмыс». Қ айшылық қ атынасын ежелгі латын формуласы арқ ылы — «ү шіншісі берілмеген» деп жазуғ а болады. Ол логика заң дарының ішіндегі - қ айшылық сыз заң ы дегенге тә уелді. Бірнеше ү ғ ымдар арасындағ ы қ атынастарды анық тау анағ ү рлым қ иынырақ болады.

Мысалы, «ұ жымдық шешім» (А), «ө згермейтін шешім» (В), «дұ рыс емес шешім» (С), «бірауыздан қ абылданғ ан шешім» (Д) ұ ғ ымдарының қ андай қ атынаста болатынын анық тау қ ажет.

 

 

4 Мә селелік дә ріс. Тақ ырыбы: Ұ ғ ымдарды операциялау

1. Ұ ғ ымдард







Дата добавления: 2014-10-22; просмотров: 13702. Нарушение авторских прав; Мы поможем в написании вашей работы!



Практические расчеты на срез и смятие При изучении темы обратите внимание на основные расчетные предпосылки и условности расчета...

Функция спроса населения на данный товар Функция спроса населения на данный товар: Qd=7-Р. Функция предложения: Qs= -5+2Р,где...

Аальтернативная стоимость. Кривая производственных возможностей В экономике Буридании есть 100 ед. труда с производительностью 4 м ткани или 2 кг мяса...

Вычисление основной дактилоскопической формулы Вычислением основной дактоформулы обычно занимается следователь. Для этого все десять пальцев разбиваются на пять пар...

ТЕХНИКА ПОСЕВА, МЕТОДЫ ВЫДЕЛЕНИЯ ЧИСТЫХ КУЛЬТУР И КУЛЬТУРАЛЬНЫЕ СВОЙСТВА МИКРООРГАНИЗМОВ. ОПРЕДЕЛЕНИЕ КОЛИЧЕСТВА БАКТЕРИЙ Цель занятия. Освоить технику посева микроорганизмов на плотные и жидкие питательные среды и методы выделения чис­тых бактериальных культур. Ознакомить студентов с основными культуральными характеристиками микроорганизмов и методами определения...

САНИТАРНО-МИКРОБИОЛОГИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ ВОДЫ, ВОЗДУХА И ПОЧВЫ Цель занятия.Ознакомить студентов с основными методами и показателями...

Меры безопасности при обращении с оружием и боеприпасами 64. Получение (сдача) оружия и боеприпасов для проведения стрельб осуществляется в установленном порядке[1]. 65. Безопасность при проведении стрельб обеспечивается...

ЛЕКАРСТВЕННЫЕ ФОРМЫ ДЛЯ ИНЪЕКЦИЙ К лекарственным формам для инъекций относятся водные, спиртовые и масляные растворы, суспензии, эмульсии, ново­галеновые препараты, жидкие органопрепараты и жидкие экс­тракты, а также порошки и таблетки для имплантации...

Тема 5. Организационная структура управления гостиницей 1. Виды организационно – управленческих структур. 2. Организационно – управленческая структура современного ТГК...

Методы прогнозирования национальной экономики, их особенности, классификация В настоящее время по оценке специалистов насчитывается свыше 150 различных методов прогнозирования, но на практике, в качестве основных используется около 20 методов...

Studopedia.info - Студопедия - 2014-2024 год . (0.015 сек.) русская версия | украинская версия