Студопедия Главная Случайная страница Обратная связь

Разделы: Автомобили Астрономия Биология География Дом и сад Другие языки Другое Информатика История Культура Литература Логика Математика Медицина Металлургия Механика Образование Охрана труда Педагогика Политика Право Психология Религия Риторика Социология Спорт Строительство Технология Туризм Физика Философия Финансы Химия Черчение Экология Экономика Электроника

Егер А жалған болса, онда О әрқашан ақиқат




Релятивті пайымдаулар арасындағы қатынас. Релятивті пайымдаулардың (немесе ой нәрселері арасындағы қатынастар туралы пайымдаулар) атрибутивтік пайымдаулармен ортақтығы бар: хRу құрылымының үш мүшеленуі, сан мен сапаның болуы. Сондықтан олар да бағыныңқы қатынаста, жеке сыйыспалылықта, қарама-қарсылықта, қайшылықта әрі логикалық тәуелсіздікте бола алады. Сонда, I — «Кейбір металдар судан жеңіл» ақиқат болса, онда ол «Барлық металдар судан жеңіл» А-ның да ақиқаттығын білдірмейді, бірақ «Бірде-бір металл судан жеңіл емес» Е-нің жалған екенін және О — «Кейбір металдар судан жеңіл емес» анықталмағандығын (бұл жағдайда ақиқат) көрсетеді.

Сонымен қатар, релятивті пайымдаулар нәрсенің қасиеттерін емес, олардың арасындағы қатынастарын ашуымен ерекшеленеді, яғни бірмүшелі (бірорындық) емес, көпмүшелі (п — орынды: екі және одан да көп) предикатқа ие. Сондықтан х және у нәрселері арасындағы R сипатты қатынасқа байланысты пайымдау ішінде өзінің ерекше қатынастары керсетіледі.

Күрделі пайымдаулар арасындағы қатынастар. Кесімді пайымдаулар арасындағы қатынас кұрделі пайымдаулар арасындағы қатынасқа ұқсас. Логикалық квадрат көмегімен жұйеленген қатынасқа әрі кейбір ерекшеліктері бар қатынастармен қатынасқа түседі.

Егер А және В күрделі пайымдаулары үшін бірге құрылган кестеде олардың ақиқат мәндерінің үйлесуі арасынан мумкін болар бар қисындасуы кездессе, онда мұндай пайымдауларды салыстырмалы емес деп атайды. Егер ортақ кестелерінде олардың ақиқат мәндерінің үйлесуі ішінде мүмкін қисындасуларының ең болмағанда біреуі болмаса күрделі пайымдаулар салыстырмалы деп аталады.

Салыстырған пайымдаулар арасынан сыйыспалы және сыйыспайтын пайымдаулары ажыратылады. Бір мезгілде ақиқат немесе кестенің барлық жолдарында бірдей мәнге ие пайымдауларды сыйспалы деп атайды. Бір мезгілде ақиқат болмайтын, немесе кестенің барлық жолдарында бірдей мәнге ие емес пайымдауларды сыйспайтын деп атайды.

Осы пайымдаулардың бір мезгілде ақиқат (жалған) болуы мүмкін бе, әлде мүмкін емес пе деген сұраққа ақиқаттық кестесінің көмегімен жауап беріледі. Енді біз бір мезгілде ақиқат (жалған) болу дегеннің не екенін нақтылай аламыз. Екеуіне ортақ құрылған кестеде егер олар бірдей жолдарда А (Ж) мәндерін қабылдаса, А және В пайымдаулары бір мезгілде ақиқат (жалған).

Сыйыспалылық. Сыйыспалы қатынасының үш түрі бар: а) эквиваленттік; ә) ішінара үйлесу; б) логикалық қажеттілік.

1. Эквиваленттік.

Пайымдаулар арасындағы «сол бір нәрсені білдіру» идеясын нақтылау қатынасы эквиваленттік деп аталады. Эквиваленттік қатынас біздің қолымызға табиғи тілдегі логикалық формасы дәл айқындалған пікірді талдаудың қуатты құралын береді.

Эквиваленттік қатынастың маңыздылығы неде? Түрлі мағынаға, бірақ бірыңғай мәнге ие болуында, яғни сол бір мазмұнның түрлі формасы болатын пайымдауларды ашуға мүмкіндік беруінде екен. Барлық логикалық ақиқат (және басқа да, логикалық жалған) пайымдаулар бір-біріне эквивалентті.

2. Ішінара үйлесу. Мәселен, сіздің досыңыз сізге мынандай оқиғаны айтып береді: «Маған не болғанын тыңдашы! Мен кеше өзімнің оқытушыма оған жеке консультацияға барамын деп уәде еттім. Ал егер ертең ертемен дос қызыммен консультацияға барсам, онда кешкісін сенімен театрға барамын деп уәделестім. Содан соң, білсең ғой, екі уәдемді де орындамадым». Досыңыз туралы сіз не дер едіңіз? Бұны дәл бірден айту қиын, одан да айтылғандарды талдаған жөн. «Мен жеке консультацияға барамын» пайымдауын р, ал «мен сенімен театрға барамын» пайымдауын g— арқылы белгілейміз. Бұл әңгімеден шыққан шартты пайымдау р →gтүрінде болады. Онда ол р пайымдаудың да р→g пайымдаудың да бір мезгілде жалған екенін растайды. Оның осы пікірін тексерейік және кесте құрайық:

р g р →g
а а а
а ж ж
ж а а
ж ж а

Сіздің досыңыз туралы біз не білдік? Ол барып тұрған өтірікші екен. Ол тек профессор мен дос қызын ғана алдаған жоқ, сонымен бірге бізді де алдады. Ол айтқан екі пайымдау да бір мезгілде жалған бола алмайды, ендеше, оның екі уәдесін бірдей бір мезгілде орындамауына болмайды. Пайымдаулар арасындағы мындай қатынас ішінара үйлесу деп аталады.

Егер оларга арналып ортақ құрылган кестеде (ЖЖ) қисындасуының мәндері кездеспей, барлық мүмкін басқа қисындасуларының мәндері кездессе, А және В пайымдаулары ішінара үйлесімді деп аталады. Ішінара үйлесетін пайымдаулардың бір мезгілде жалған бола алмайтындығы олардың басты белгісі болады.

3. Логикалық қажеттілік қатынасы.

Сіз: «Мен ертең сабаққа бармаймын, бірақ сенімен кітапханаға барамын» деген уәде бердіңіз дейік. Бұл пайымдаудың логикалық формасы р ^ g түрінде болады. Ол уәде сізді тағы қандай әрекет етуге итереді? Немесе дәлірек айтсақ, сіз бірінші уәдені орындап, екіншісін орындай алмай қалмас үшін сіз тағы қандай уәде бере аласыз? ˥ Р екені белгілі. G ^ екені анық. Ал күрделірек тағы не бар? Мысалы, берген уәдеңіз сізді төмендегілерге міндеттей ме? а) «Егер мен сабаққа бармасам, онда сенімен кітапханаға барам» немесе ә) «Егер мен сабаққа бармасам, онда сенімен кітапханаға да бармаймын».

а) ˥ р → g формада, ә) ˥ р → ˥ g формада. Кесте бойынша тексереміз.

 

 

 

р g ˥ р ^ g ˥ р → g ˥ р→ ˥ g
а     а а
а ж
а ж ж а а
ж а а а ж
ж ж ж ж а

Сірә, сіз батыл түрде (а)-ны уәде ете аласыз, өйткені ˥ р ^ g, ақиқат болған жағдайда ˥ р → g да ақиқат, ә) тәуелсіз уәде беруге болмайды, өйткені ˥ р ^ g ақиқат болған жағдайда ˥ р→ ˥ g жалған. Мұндай түрдегі пайымдаулар арасындағы қатынас логикалық қажеттілік қатынасы деп аталады. А және В пайымдаулары, егер бірінші пайымдау ақиқат, ал екіншісі жалған болмаган жағдайда логикалық қажеттілік қатынасына жатады. Оны белгілеу үшін арнайы «┴» белгісін енгізген.

Сыйыспайтын қатынас. Ол қайшылық және қарама-қарсылық деген екі типке жіктеледі.

1. Қайшылық. Дау жағдайында сіздің оппонентіңіз «Наполеон — ұлы адам жөне оның істеген істерінің бәрі тамаша» деген пікірді ұстанады. Сізге оппонентіңіздің пікірін теріске шығару қажет. Оппонентіңіз барлық пункттер бойынша теріске шығарылуы үшін Сізге ең бірінші қандай пікірді дәлелдеу кәжет мынадай пікір: «Наполеон — ұлы адам емес және оның істегенінің бәрі тамаша емес» деген жарай ма? Сіздің оппонентіңізді теріске шығару үшін жеткілікті болуы мүмкін. Ал мұны дәлелдеу оңай ма, әсіресе «Наполеон ұлы адам емес» деген бөлігін? Бұл сұраққа жауап беру үшін, сіз қайшылық қатынасын қарастыруыңыз қажет. Егер А және В пайымдаулары бірге не жалған, не ақиқат бола алмаса, онда олар қайшылық қатынасына жатады. Ендеше бізге сіздің оппонентіңіздің пайымдауына қай пайымдаудың қайшылық қатынаста сәйкес келетінін анықтау ғана қалады. Жоғарыда ұсынылған пайымдауды тексеріп көрейік. «Наполеон — ұлы адам» — р арқылы, ал «оның істеген істерінің бәрі тамаша» — ] g арқылы белгілейміз. Онда бірінші пайымдауды р ^ g, ал екіншісін ˥ р ^ ˥gдеп жазамыз. Екеуіне ортақ кесте құрамыз.

  р g р ^ g ˥ р ^ ˥g
  а а а ж
  а ж ж ж
  ж а ж ж
  ж ж ж а

Кестеден көріп тұрмыз, бұл пайымдаулар бірге ақиқат бола алмайды, бірақ бірге жалған бола алады екен. Бұдан барып мұндай пайымдаулар бізден көп нәрсені талап етеді деген пікір туады.

˥ р ˅ ˥gтүріндегі пайымдауды көрейік.

р g р ^ g ˥ р ˅ ˥g
а а а Ж
а ж ж а
ж а ж а
ж ж ж а

Біз р ^ g пайымдауының ˥ р ˅ ˥g пайымдауымен қайшылық қатынаста тұрғанын анық байқаймыз. Сондықтан біздің таласта қарсыласымызға «Наполеон — ұлы адам емес немесе оның істеген істерінің бәрі тамаша емес» деген пайымдауды ұстануға тура келеді. Бұл пайымдауды дәлелдеу неғұрлым жеңілірек, ол үшін Наполеон істерінің бәрінің де керемет емес екенін дәлел-десек жеткілікті.

Қайшылық пайымдаулар қатынасының заңдылығы: егер А пайымдауы В пайымдауына қайшылық қатынаста болса, онда В А-ны терістейді, яғни: ˥ ВА, а˥А В.

2. Қарама-қарсылық.

Егер екеуіне ортақ құрылған кестеде (АА) мәндерінің қисындасулары кездеспей, ал бірақ барлық басқа қалған мумкін қисындасуларының бәрі кездесетін болса, А және В пайымдаулары қарамы-қарсы қатынаста болады.

Пайымдаулар арасындағы түрлі қатынастармен жұмыс істеу дағдылары бізге қарым-қатынаста, мысалы, талас, дау кезінде алдыңғы пайымдаудан шығатын, оларға қайшылықта болатын пайымдауларды оңай табуға көмектеседі немесе т.б. Ал бұл тезисіңнің пайдасына қажет дәйектерді дамыту үшін және бөтен адамдар тезистері мен дәйектерін сынау үшін өте қажет нәрсе. Нәтижесінде біз күрделі пайымдаулар арасындағы қатынастардың төмендегідей классификациясын аламыз

Қорытынды:







Дата добавления: 2014-10-22; просмотров: 1003. Нарушение авторских прав


Рекомендуемые страницы:


Studopedia.info - Студопедия - 2014-2019 год . (0.003 сек.) русская версия | украинская версия