Студопедия Главная Случайная страница Обратная связь

Разделы: Автомобили Астрономия Биология География Дом и сад Другие языки Другое Информатика История Культура Литература Логика Математика Медицина Металлургия Механика Образование Охрана труда Педагогика Политика Право Психология Религия Риторика Социология Спорт Строительство Технология Туризм Физика Философия Финансы Химия Черчение Экология Экономика Электроника

Осымша әдебиеттер. 1.Уёмов А.И. Основы практической логики с задачами и упражнениями.- Одесса, 2010




1.Уёмов А.И. Основы практической логики с задачами и упражнениями.- Одесса, 2010. – 388 с. – С.82-106.

1. Логика заңы түсінігі. Логика заңдары бұл тек өзінің логикалық формасының арқасында, ягни оларды құрайтын пайымдаулар байланысының негізінде ғана ақиқат болатын пайымдаулар. Логика заңы құрылған кестенің барлық жолдарында «ақиқат» мәнін қабылдайтын күрделі пайымдау.

Басқаша айтсақ, бұл тепе-тең — ақиқат формуласы. Ал бұл, логика заңы және логикалық ақиқат пайымдау ұғымдарының теңмағыналас екендігін білдіреді. Міне, логика заңдарына XX ғасырдың классикалық логикасы осындай тұрғыдан қарайды.

Заңдар — бұл осы немесе басқа ғылымдағы қалыптасқан теорияның негізгі ақиқаты. Кезкелген ғылымдағыдай, логиканың өз заңдары бар, ол айрықша заңдар. Олар, бір жағынан, ойлаудың негізгі қасиеттерін бейнелейтіндіктен ғылым заңдарына, басқа жағынан, дұрыс ойлауға қойылатын негізгі талаптарды құрайтындығымен құқық немесе адамгершілік заңдарына ұқсайды.

Логикалық заңдарға қойылатын ойлау талаптары қандай? Олар:

1. Қайшылықсыздық.

2. Бірізділік.

3. Анықтылық.

4. Негізділік.

1. Қайшылықсыздық. Ойлаудың қайшылықсыздық қасиетіне кейде қайшылық заңы

немесе қайшылыққа тыйым заңы аталатын қайшылықсыздық заңы сәйкес келеді.

Қайшылық ойдың нәрсесіне бір мезгілде кейбір белгінің және оны терістеудің таңылуында болып табылады. Егер біздің пайымдауларға берген анықтамамызды еске алсақ, онда біз қайшылық бір пайымдау бір мезгілде және бірдей қатынаста құпталған немесе терістелген кезде пайда болады деп айта аламыз. Бір мезеттік құптау конъюкцияның «және» логикалық жалғаулығының көмегімен беріледі.

Ешқандай пайымдау және оны терістеу бір мезетте және бірдей қатынаста ақиқат бола алмайды. Қайшылықсыздық заңының формуласы: А және А емес дегеніміз дұрыс емес деп оқылады. Классикалық логикада төмендегідей түрдегі пайымдау логикалық заң болады: (А˅˥А) → В. Ол ортағасырдағы философ логик есімімен Дунс Скот заңы деп аталған. Мұнда еріксіз пайымдау В ретінде бола алады, бұл формуланы сөзбен: қайшылықтан не болса сол шығады деп айтуға болады. Осы формула қайшылықты қабылдаудың неге пайдалы екенін түсіндіреді.

Қайшылықтың қолайсыздық сезімі — адамның білімділігі мен мәдениетінің маңызды көрсеткіші. Белгілі ізкесуші Мегрэ өзіне-өзі, тергеушіге зиялы білімді адамдармен байланысқан жеңіл болады деп пайымдайды. Өзінің мазмұндауында қайшылық жіберіп алған бүл адамдар өзінің айтқанының күдік туғызып тұрғанын түсініп, өздерін-өздері оңай ұстап беретіндей жаңа өтірік құрастырады. Ал қарапайым білімсіз адам қайшылық жіберіп алып, оның мәнін түсінбегендіктен, еш нәрсе ойлап қоспай, өз дегенінде айнымай түра береді. Сондықтан тергеушіге оның жалғандығын дәлелдеу қиынға түседі дейді.

Көбіне анекдот, мақал-мәтелдер қайшылық сезіміне құрылады. Төмеңдегі келтірілген мысалдардың кейбірінің әзілдік реңі сіздерге таныс болар:

«Ұрлағам жоқ, жай алдым».

«Жаққам жоқ, өртедім».

«Ол өлген жоқ, оны ажал әкетті» және т.б.

Халықтық мәдениетте мұндай мақал-мәтелдердің кездесуі қайшылықтың қолайсыздық сезімінің бүгінгі күнге дейін біздің ортамызда жүргенін көрсетеді. Логика ғылым ретінде бұл заңды дәл формада көрсетеді және логика мәдениетін игерумен бірге негіздеп, оның саналы қолдану дағдысын қалыптастырады.

Қайшылықсыздық заңы формуласының ақиқаттық кестесі:

А ІА АлІА 1(А л ІА)
а ж ж а
ж а ж а

Осылайша біз қайшылықсыздық заңы оны құрайтын пайымдауларының кезкелген мәнінде ақиқат пайымдау арқылы көрсетілетініне көз жеткіземіз. Ал бұл оның XX ғасырда классикалық логика қабылдауына сәйкес логикалық заңды көрсететінін білдіреді.

2. Бірізділік. Бізге адамның бірізді болуы керектігін жиі ескертеді. Шынында, егер сен қандай болмасын бір пікірді, тезисті, идеологияны қабылдасаң, онда сен оларды өзгертуге өзіңде жеткілікті негіздер туғанға дейін ұстауың тиіс. Әрі ол өзгеріс туралы басқаларға естіртіп хабарлауың керек.

Логикалық тепе-теңдік заңы ойлаудың бірізділігінің негізі болып табылады. Пікірдің аягына дейін әрбір ой турақты болып қалуы тиіс.

Тепе-теңдік заңы ұғымға қатысты, осы пікірде пайдаланылатын ұғым өзінің мазмұны мен көлемі бойынша турақты болуын талап етеді.

Ұғымның негізгі мазмұны оның анықтамасы арқылы беріледі. Сондықтан тепе-теңдік заңының талаптарына:

а) пайдаланатын ұғымды анықтау талабы;

ә) пікір барысында ұғымның осы анықтамасын ғана үстану кіреді.

Ұғым көлемі — бұл ұғымда ойланатын нәрселердің жиыны. Сондықтан тепе-теңдік заңына орай, біз бүкіл талқылау бойы бір ғана нәрселер жиынын ойда тұтуымыз қажет.

Талқыланып жатқан ұғым көлемінің тұрақтылығын сақтау талабы біз қандай да бір себептермен бүл ұғымды анықтай алмаған жағдайда іске қосылады. Біріншіден, жалпы барлық ұғымдарды анықтау мүмкін бола бермейді. Екіншіден, талқылауда пайдаланатын көп ұғымдар үшін айқын анықтамалар беру орасан зор іс әрі қиынға соғады. Сол себептен оларды интуициялық жолмен пайдалануға тура келеді. Тек осы ұғым көлеміне қандай нөрселер кіретініне өзіңе нақты есеп беріп, талқылау бойы сол нәрселер жиынын өзгеріссіз қалдыруға тырысуың керек.

Мысалы, «Барлық адамдарда қылмысқа бейімділік бар» пайымдауын талқылай келе, біз адам дегеннің кім екенін анықтамай-ақ қоюымызға болатыны айқын. Бірақ біз мұнда осы тезисті айтқанда не айтқымыз келгенін нақты білуіміз қажет. Яғни, біз адам ұғымы көлеміне кімдерді енгізетінімізді нақтылауымыз керек:

а) һоmо sаріепs түрінің барлық өкілдерін;
ә) осы түрдің психикасы дұрыс өкілдерін;

б) ересектер мен жасөспірімдерді;

в) Будданы және Иисус Христосты, Мүхаммед (ғ.с.) пайғамбарды.

Егер біз осы тізімде келтірілгендерді қабылдасақ, онда барлық талқылау бойы пайдаланатын ұғым көлемін өзгертпеуіміз тиіс. Өйткені бекерлеуге жауап бергенде бүл жерде мен Будданы немесе алты айлық баланы ескермеген едім демеңіз. Ой өз көлемі бойынша талқылау бойы тіркелген болуы тиіс.

Ал енді тепе-теңдік заңының пайымдауларға қатысты әрекетін қарастырайық. Пайымдау логикалық формасы және ақиқат мәндерімен екі сипатқа ие. Сондықтан, тепе-теңдік заңы пайымдаудың осы сипаттамаларына таратылады. Қарапайым пайымдаулардың саны мен сапасы олардың логикалық формасы болып есептеледі. Ал, күрделі пайымдаулардың логикалық формасын қарап-йым пайымдауларды өзара байланыстыратын жалғаулықтар сипаттайды. Сондықтан тепе-теңдік заңы қарапайым пайымдауларға қатысты:

Қабылданған пайымдаудың саны мен сапасы талқылау барысы бойына өзгеріссіз қалуы тиіс,дейді. Мысалы, егер сіз «Барлық адамдар қылмыстық бейімділікке ие» деген пайымдауды дәлелдейтін болсаңыз, онда бүкіл дәлелдеу бойы осы пайымдауды айтылған формасында ұстануыңыз қажет. Әрі дәлелдеу үшін «Адамдардың бәрі (маған белгілі) қылмыстық бейімділікке ие» деп негізделген пайымдауды беруге тырыспаңыз. Бұл — тепе-теңдік заңының бұзылуы болады. Сондықтан тезистің алмастырылуы деп аталатын логикалық қателік шығады. Ендеше, күрделі пайымдауларға қатысты тепе-теңдік заңы төмендегідей болады:

Қабылданған пайымдаулардагы логикалық байланыстар талқылау барысы бойы түрақты болуы тиіс.

Мысалы, «Реформа мен экономикалық қүлдырау әрқашан қатар жүреді» дегенді қүптасаңыз, онда айқын логикалық түрде ол: «Экономикалық құлдырау болғанда ғана реформа болады» деген теңмағыналы пайымдауды білдіреді. Ал бұл тезисті сынағаннан соң, сіз «Егер реформа болса, онда экономикалық құлдырау да бой көрсетеді» дегенді айтқым келген еді демеңіз. Әрине, сізге бірінші пайымдауға қарағанда екіншісін дәлелдеу әлдеқайда жеңілірек. Бірақ та, шын мәнінде ол пайымдаулар өзара теңмағыналы емес қой. Мүнда да логикалық тепе-теңдік заңының бұзылуы және тезистің алмастырылуы атты логикалық қателік.

Осылайша біз тепе-теңдік заңының таластарда этикалық нормалар мен сенімдер тұрақтылыгының негізі болып табылатынын көреміз. Ол дегеніміз адам өмір бойы бір ғана көзқарасты ұстануы тиіс немесе жалпы дамуды терістейді дегенді білдірмейді.

Егер сен қандай да бір ойды қабылдасаң немесе оны дәлелдеуге уәде берсең, онда талқылау бойы сол оймен ғана әрекет етуің тиіс. Егер бұл ой қандай да бір негізбен осы формада сен үшін қолайсыз болса, онда бұл туралы ашық айтып, жаңа ойға негізделген жаңа талқылау баста.

Егер тепе-теңдік заңы сақталмаса және бір ойды алғашқы ойға қандай да бір дәрежеде ұқсасына қарай еріксіз немесе әдейі алмастыру болса, онда біз «дорбадағы мысық» жағдайына ұрынамыз.

Аристотель «Метафизикада» бір мәнге ие болмау - бұл дегеніңіз ешқандай мәннің болмауы, егер тіптті сөздің белгілі мәні болмаса, оңда бір-бірімізбен, шындығында өз-өзімен де пікірлесу, таласудың бар мүмкіншілігі жоғалғаның, - деп жазған.

XX ғасырдың классикалық логикасында тепе-теңдік заңы әдетте қысқа формуламен беріледі:

А→ А

Бұл формулалар: «Егер А, онда А» және «А А-ға эквивалентті» деп оқылады.

А А

3. Анықтылық.

Ойлау барысында тек сол бір нәрсе туралы өзара бірін-бірі жоққа шығаратын пайымдаулар жиі пайда болады. Ойлаудың анықтылығы, әдетте балама деп аталатын өзара бірін-бірі жоққа шығаратын мүмкіндіктер жиынынан әрбір сәтте біреуш ғана таңдап, оны ақиқат деп санауымызды немесе ақиқаттыққа тексеруімізді талап етеді.

Ойдың анықтылығы бізден осы баламалардың бірің таңдауды және талқылау бойы соны ғана ұстануды талап етеді. Әрі бізге бұл әрекет бір қатынаста — адамгершілікті, басқасында — адамгершілікке немқұрайлы (немесе адамгершілігі жоқ) деп есептеуге тыйым салады.

Дәстүрлі логика ойдың бұл анықтылығын екі пайымдау арасындағы оның мұраттанған ең соңғы жағдайына — таңдауға әкеледі, қайшылық қатынастағы осындай ойдың анықтылығы қасиетіне ҮШІНШІСІ ЖОҚ ЗАҢЫсәйкес келеді:







Дата добавления: 2014-10-22; просмотров: 1282. Нарушение авторских прав


Рекомендуемые страницы:


Studopedia.info - Студопедия - 2014-2020 год . (0.004 сек.) русская версия | украинская версия