Студопедия Главная Случайная страница Обратная связь

Разделы: Автомобили Астрономия Биология География Дом и сад Другие языки Другое Информатика История Культура Литература Логика Математика Медицина Металлургия Механика Образование Охрана труда Педагогика Политика Право Психология Религия Риторика Социология Спорт Строительство Технология Туризм Физика Философия Финансы Химия Черчение Экология Экономика Электроника

Пайымдаулардың модалъдігі бойынша түрлері




Қорытындыда қарапайым пайымдауларды бөлудің тағы бір түрі — модальдігі бойынша бөлуді берейік (латында — бейне, амал). Онымен белгілі бір өмір бейнесі немесе тіршілік ету амалы түсініледі. Бұл уақытша болса да, екі жақтың азды-көпті жақсы, бейбіт өзара қатынастары мүмкін болатын жағдайларының бірігуі болып табылады.

«Пайымдаулардың модальдігі» логикалық термині «төсіш» сөзінен туындаған, кезкелген пайымдау негізгі нақты мазмұнынан басқа қосымша мағыналық жұктемені қоса алып жүретіндігін білдіреді. Ол субъект пен предикат арасындағы байланыстың (немесе амалдың), пайымдауда ашылатын ақпараттың объективті сипаты, оған адамның субъективтік қатынасы, пайымдауда қорытылған білімнің сипаты мен дәрежесі және т.б. туралы мәліметтер жатады.

Қазақ тілінде пайымдаудың модальдігі көптеген сөздер арқылы беріледі. Мәселен, «мүмкін», «рұқсат етілген», «жақсы», «ықтимал» және соған ұқсас, оларды терістейтін «мүмкін емес», «рұқсат етілмеген» және басқа сөздермен. Олар логикада модальдік операторлар деп аталады.

Модальдіктің мейлінше маңызды және кең тараған түрлері: алетикалық, деонтикалық, аксиологиялық және эпистемикалық.

Алетикалық немесе ақиқат модальдік (гректе аlеtеjа — ақиқат) ойда бейнеленген нәрселер арасындағы, яғни, пайымдаудың субъекті мен предикатының арасындағы байланыс сипатын көрсетеді. Онда «мүмкін», «қажет», «кездейсоқ» және олардың синонимдері модальдік операторлар болады.

Алетикалық модальдік тұрғысынан пайымдау түрлерін төмендегідей бөлуге болады:

1. Ассерториялық пайымдаулар немесе қандай да бірдеменің
шынайылығының дерегі туралы пайымдау. Мысалы, «Қазақстан нарықтық қатынасқа өтуде». Мұндай пайымдауда модальдік көрінбейді, тек бірдеменің дерегі тұрақталады.

2. Проблемалық пайымдаулар немесе бірдеменің мүмкіндігі туралы пайымдаулар. Мысалы, «Қазақстан нарықтық қатынасқа өте алады».

3. Аподиктикалық пайымдаулар немесе бірдеменің қажеттілігі
туралы пайымдаулар. Мысалы, «Қазақстан қажеттілік болғандықтан нарықтық қатынасқа өтеді».

Бұл түрлер арасындағы айырмашылық салыстырмалы екені түсінікті. Мүмкіндік қажеттілік, қажеттілік — кездейсоқтық және т.б. болуға қабілетті.

Деонтикалық немесе нормативті модальдік (гректе — керек, тиіс) тікелей адамдардың іс-әрекетіне, олардың қоғамдағы адамгершілік және құқықтық тәртіптері нормаларына қатысты. Ол «рұқсат етіледі», «тыйым салынады», «міндетті» және соларға үқсас операторлармен білдіріледі. Әлеуметтік нормалардың сипатына байланысты деонтикалық модальдік әр түрлі болады. Өйткені кезкелген құқықтық қатынас «екіжүзді Янус» сияқты бір жағынан қандай да бір құқық берсе, ал басқа жағынан соған сәйкес — міндетті жүктейді. Сондықтан «міндетсіз құқық жоқ, ал құқықсыз міндет жоқ» деп текке айтпайды. Осы қағиданы ескере келе қүқықтық нормалардың барлық бірігуін екі маңызды топқа жіктеуге болады: өкілетті (немесе тиым салатын) және міндеттеуші нормалар деп. Осы жерден деонтикалық модальдіктің негізгі екі түрі шығады:

1. Қандай да бір құқықтың болуы (не жоқтығы) туралы пайымдау.

Олар «рұқсат етілген», «тыйым салынады», «құқықты» және басқа сөздер көмегімен құрылады. Мысалы, «Әркімнің өмір сүруге құқы бар», «Қазақстанда алуан түрлі идеологияға рұқсат бар» (құқық беруші нормалары). Немесе «Күштеп еңбек еткізуге тиым салынған», «Ешкім бір қылмыс үшін екі рет жазаланбайды», «Ешқандай идеология мемлекеттік ретінде ұсынылмайды» (тыйымдаушы қүқық нормалары). Модальдік сөздің болмауы да мүмкін: «Еңбек ерікті». Құқықтың бар-жоқтығы белгілі формада бейнеленеді: «Заңмен тыйым салынбағанның бәріне рүқсат етілген». Шынында ол қоғамдық өмірдің барлық саласын қамтитын дамыған заң шығарушы жүйесіне ие, құқықтық мемлекеттің барлығын айтып түр, өйткені «тыйым салынған аумақты» анық көрсетер еді. Жекелеген азаматтар мен олардың бірігуіне қарай ғана, ол «заңмен рұқсатталмаған нәрсенің бәріне тыйым салынған» деген қызметтегі тұлғалар және мемлекеттік органдар үшін формуламен толықтырылады.

2. Қандай да бір міндеттің болуы (не жоқтығы) туралы пайыымдау. Олар «міндетті», «тиіс», «қажет» жөне т.б. сөздердің көмегімен құрылады. Мысалы, «Мемлекеттік органдар кәсіподақтардың іс-әрекетіне мейлінше араласуға міндетті», «Негізгі жалпы білім міндетті» (құқық міндеттеуші нормалар). Модальдік сөздерсіз: «Жеке меншік құқығы заңмен қорғалады». Құқықтар мен міндеттер арасында деонтикалық баланс болуы тиіс. Онымен әр құқыққа қандай да міндеттің, әр міндетке қандай да құқықтың сейкестігі түсініледі. Ондай болмаған қарсы жағдайда құқықтық жүйе тиімсіз болады.

Эпистемикалық немесе танымдық модальдік («білім» деген грек сөзі) білім нанымдылығының дәрежесі мен сипатын білдіреді. Ол «дәлелденеді», «дәлелденбейді», «бекерленеді» және т.б. соған ұқсас сөздердің көмегімен білдіріледі. Осыған орай эпистемикалық пайымдаудың да кем дегенде екі түрін ажыратуға болады:

а) сенімге негізделген пайымдау. Мұнда оның діни немесе діни еместігінің мәні жоқ. Мысалы, «Алланың бар екендігіне сенемін» немесе «Жақсы өмірдің келуі алыс емес, болуы да ықтимал»;

ә) білімге негізделген пайымдау, олардың нанымды немесе проблемалық болуынан тәуелсіз. Мысалы, «Жер бетінде басқа да ақыл-ой иелері бар көрінеді», «Марста тіршіліктің жоқ екені дәлелденген».

Аксиологиялық немесе құндылық модальдік (гректе ахіоз — құнды) адамның материалдық және рухани құндылықтарға қатынасын білдіреді. Ол «жақсы», «жаман», «селқос», «енжар», «жоқ» (құндылыққа қатысты) және т.б. сөздермен тіркесіп келеді. Мысалы, «Сабыр түбі сары алтын», «Сақтықта қорлық жоқ», «Доссыз өмір бос».







Дата добавления: 2014-10-22; просмотров: 1135. Нарушение авторских прав


Рекомендуемые страницы:


Studopedia.info - Студопедия - 2014-2019 год . (0.002 сек.) русская версия | украинская версия