Рентабельділік көрсеткіштері

Кә сіпорын шаруашылық қ ызметінің тиімділгімен қ ызмет атқ аруғ а экономикалық бағ ытталуы тікелей оның рентабельділігімен байланысты.

Рентабельділік – бұ л кә сіпорынның табыстылық дең гейінің қ атынастық кө рсеткіші, ол қ ызметтердің тү рлі бағ ыттарының (ө ндірістік, коммерциялық, инвестициялық жә не т.б.) табыстылығ ын, толық тай алғ анда кә сіпорын жұ мысының тиімділігін сипаттайды.

Рентабелділіктің пайдадан айырмашылығ ы шаруашылық етудің нақ ты нә тижелерінен кө рінеді, яғ ни тұ тынылғ ан ресурстардың тиімділік қ атынасын кө рсетеді. Пайданың абсолютті соммасының кө рсеткіші кә сіпорынның жақ сы немесе нашар жұ мыс атқ арды ма, яғ ни орындалғ ан жұ мыстардың кө лемі белгісіз болып қ алады. Пайданың орындалғ ан жұ мыстар кө леміне қ атынасы тек есепті кезең дегі нә тижелерді салыстыра отырып, есепті жылдағ ы кә сіпорынның ө ндірістік – шаруашылық қ ызметін бағ алауғ а, рентабелділік дең гейін сипаттайды сонымен қ атар басқ а салалар кә сіпорынның ішінен талдау жасалынып жатқ ан кә сіпорын орынын анық тайды. Рентабельділік кө рсеткішін кә сіпорын қ ызметін бағ алау жә не инвестициялық саясаттағ ы жә небағ а белгілеудегі қ ұ рал ретінде пайдаланады.

Толық тай, рентабельділік – бұ л ресурстарды пайдалану дә режесі мен шығ ындар дең гейін сипаттайтын ө ндіріс тиімділігінің қ атынастық кө рсеткіші.

Кә сіпорынның рентабельділігін бағ алау келесі кө рсеткіштер арқ ылы жү ргізіледі:

1. Ө німнің рентабельділігі (Рө) – бұ л рентабельділік кө рсеткіштері тиімсіз бұ йымдарды ө ндірістен алып тастау мен ө німнің жаң а тү рлерін шығ ару мен енгізу, ә р тү рлі бұ йымдардың пайдалығ ына бақ ылау кезінде, ішкі шаруашылық талдаулық есеп айырысулар кезінде рациоеналды тү рде қ олданылады. Ө німнің рентабельділігі келесі формула бойынша есептеледі:

 

Рө = (Пө /Ө ө) * 100 %

 

Мұ ндағ ы Пө - ө німді, қ ызметті, жұ мысты сатудан тү скен пайда, тг.

Ө ө - ө ткізілген ө німнің толық тай ө зіндік қ ұ ны, тг.

 

2. Рентабельділік кө рсеткішінің келесі тү рі – сату рентабельділігі келесі формуламен есептеледі:

 

Рс = По / Т * 100 %

 

Мұ ндағ ы, Т - ө німді, қ ызметті, жұ мысты сатудан тү скен тү сім.

Берілген коэффициент ө ткізілген ө німнің бірлігіне қ анша пайдадан келетіні кө рсетеді. Кө рсеткіш ө сімі болып ө ндіріс ө німінің тұ рақ ты шығ ындары кезіндегі ө німге бағ аның ө суі немесе тұ рақ ты бағ а кезінде ө ндірістегі шығ ынды тө мендету табылады.

Ө німнің рентабельділігі мен сату рентабельділігі кө рсеткіштері ө зара байланысты жә не барлық ө німдерге жә не ә р тү рлерінің ө ндіруге кеткен ағ ымды шығ ындардың ө згеруін сипаттайды.

3. Капитал рентабельділігі кө рсеткіштері:

А) меншік капиталының рентабельділігі (Рмк)

 

Рмк = (Пт/Км)

 

Мұ ндағ ы, Пт – таза пайда

Км – меншік капиталдың орташа кө лемі

 

Бұ л кө рсеткіш кә сіпорынның меншік капиталы бірлігіне қ анша пайда келетінін, меншік капиталдың пайдалану тиімділігін сипаттайды.

Меншік капитал рентабельділігі кө рсеткішінің ө згеруі мысалы, биржадағ ы кә сіпорын акцияларының бағ асы тө мендеуінен немесе ө суінен болуы мү мкін.

Б) Инвестициялық капитал рентабельділігі – Ри

 

Ри = Пт/Кик * 100 %

 

Мұ ндағ ы, Кик – инвестициялық капиталдың орташа кө лемі

Кө рсеткіш ұ зақ мерзімге салынғ ан капиталды пайдалану тиімділігін сипаттайды.

 

В) Кә сіпорынның барлық капиталының рентабельділігі - Рнк

 

Рнк = Пк / Б орт * 100 %

 

Мұ ндағ ы, Пк – кә сіпорын пайдасы

Б орт – барлық кезең дегі баланстық орташасы

 

Берілген коэффициент кә сіпорынның барлық капиталын пайдалану тиімділігін кө рсетеді, яғ ни кә сіпорын мү лігін пайдалану тиімділігінің жоғ арылауы туралы коэффициенттінің мә нінің ө суін куә ландырады.

4. Айналым активтерінің рентабельділігі – Р айн

 

Р айн = (Пк / АА орт) * 100%

 

Мұ ндағ ы, АА орт – айналым активтивтерінің орташа кө лемі

Капитал мен активтердің орташа кө лемі бухгалтерлік баланстың берілгендері бойынша анық талады.

5. Негізгі қ ұ ралдардың жә не басқ а да айналымды емес активтердің рентабельділігі

 

Р айн емес = Пк / А айн емес орт

 

Мұ ндағ ы А айн емес орт - негізгі қ ұ ралдардың жә не басқ а да айналымды емес активтердің кезең ге кө лемінің орташасы

 

Қ азіргі жағ дайда рентабельділік ө сімінің маң ызды факторы болып кә сіпорынның ресурсты қ орландыру (жинау) жө ніндегі жұ мыстары табылады, олар ө зіндік қ ұ нның тө мендеуі мен пайданың ө суіне ә келеді. Қ азіргі кезең де ресурстарды ү немдеу ө те тиімді ә рі арзанғ а тү седі

Ө ндірістің рентабельділігінің жә не пайдалығ ының ө суіне басты жағ дай болып ө зіндік қ ұ нның тө мендеуі табылуы керек.

Қ орытындылай келе рентабельділік кө рсеткіштеріне талдау жасай келе, келесі сә ттерге аса назар аудару қ ажет:

- Рентабельділік ұ йымның стратегиясынан тікелей тә уелді, белгілі бір дең гейдегі пайданы талап ететін, кә сіпкерлік қ ызметтегі тә уекелділік дең гейі. Тә уекел қ аншылық жоғ ары болса, кә сіпкерлік ұ йым соғ ұ рлым жоғ ары пайда табады.

- Рентабельділік кө рсеткіші алымы мен бө лімін бағ алау есепті кезең дегі кә сіпорын қ ызметінің шынайы нә тижесінен кө рінетін пайда мен бірнеше жылдар қ атарынан қ ұ рылатын активтер қ ұ ны есебінен айқ ындалады.

- Уақ ытша аспектілердің ық палы келесідей тү рде байқ алады, басқ а ұ зақ мерзімді инвестициялар жә не жаң а технологияларғ а кө шу есебінен ағ ымды кезең де ликвидтілік кө рсеткіштері тө мен болуы мү мкін, бұ ны жағ ымсыз сә т ретінде қ арастыруғ а болмайды.