Тақырып. Микроорганизмдердің жинақтаушы дақылдарын алу

Мақ саты: қ оршағ ан ортаның тү рлі объектілерінен микроорганизмдерді бө ліп алудың қ ағ идалары туралы тү сінік беру; микроорганизмдердің тү рлі физиологиялық топтарының жинақ таушы дақ ылдарын алу.

Жинақ таушы немесе элективті дақ ыл деп – бір физиологиялық топтың ө кілдері немесе микроорганизмдердің бір ғ ана тү рі басымырақ болатын дақ ылдарды атайды.

Жинақ таушы дақ ылдар ә дісін микробиологиялық зерттеу тә жірибесіне С.Н. Виноградский мен М. Бейерник енгізген. Барлық микробтар қ арапайым қ оректік орталарда ө се бермейді. Аралас популяциядан тек қ ажетті белгілі бір тү рдің микроорганизмдерін (зерттеушіге қ ажет) немесе микроорганизмдер тобын ө сіруге арналғ ан қ оректік орталарды элективті немесе таң даулы деп атайды. Бірақ бұ л орта басқ аларының дамуы ү шін аз қ ажет болады немесе мү лдем қ ажет болмайды.

Элективті ортаны жасау ү шін бө ліп алынатын микроорганизмнің қ ажет деген ерекшеліктерін немесе физиологиясын білу қ ажет. Микроорганизмдер ө сіп, дамуы ү шін қ оректену кө зі ретінде тү рлі талаптарды қ ажет ететіндіктен, элективті жағ дайларды жасау барысында кө бінесе сә йкес келетін орталар таң дап алынады. Мысалы, молеклалық азотты фиксациялауғ а қ абілетті микроорганизмдер қ ұ рамынан азоттың байланысқ ан формалары алынып тасталғ ан орталарда ғ ана ө се алады. Егер осындай ортағ а топырақ енгізсе, онда оның ішінде болатын алуантү рлі микроорганизмдерден ең алдымен азотфиксаторлар ө сіп шағ ады. Автотрофты микроорганизмдердің жинақ таушы дақ ылын жалғ ыз кө міртек кө зі ретінде кө мірқ ышқ ылы болатын ортада бө ліп алады. Ортада кө міртектің басқ а қ осылыстарының болмауы гетеротрофтардың ө суін тежейді. Қ ажет болғ ан микроорганизмдердің бір тобының ғ ана қ ажеттіліктерін ө теуге қ абілетті осындай арнайы қ оректік орталар элективті орта атауына ие болады.

Элективті жағ дайларды жасау барысында аэрацияғ а, температурағ а, орта қ ышқ ылдығ ына, жарық қ а жә не т.б. факторларғ а ә ртү рлі микроорганизмдердің тү рліше мұ қ таж болатындығ ын ескеру керек. Сондық тан, аэробты микроорганизмдердің жинақ таушы дақ ылдарын алу кезінде қ оректік ортаның ауамен байланысуы ү шін кө лемді бетпен қ амтамасыз етеді, ал ортаны аэробты микроорганизмдермен байыту ү шін белгілі бір ә дістермен анаэробты жағ дайларды жасайды. Жоғ ары температурада культивирлеу (50^оС жә не одан жоғ ары) мезофильді микроорганизмдердің ө суін тоқ татып, термофильділердің ө суін ынталандырады. Аталғ ан температурада ә ртү рлі микроорганизмдердің ө су жылдамдығ ының ұ қ самауы да селективті факторлар болуы мү мкін. Мысалы, 35^оС температура мен жарық болғ ан кезде минералды қ оректік ортада ө су температурасының оптимальдылығ ының айырмашылығ ынан кей кезде жасыл балдырлардың ө суін мү мкіндігінше толығ ымен тежеп, цианобактериялармен байытылғ ан дақ ылдарды алуғ а болады.

Жинақ таушы дақ ылды алу барысында микроорганизмдердің эндоспора тү зу қ абілеті секілді ерекшеліктерін де ескеру қ ажет. Спора тү зетін бактерияларды жинақ тау ү шін қ оректік ортаны жоғ ары температурада аз уақ ытта қ ыздыру арқ ылы (10 мин., 80⁰C) субстратпен инокулдейді. Осылайша спора тү збейтін бактериялардың ө суін жартылай немесе толық тоқ татып тастауғ а болады.

Бө ліп алатын микроорганизмдердің ө суі ү шін элективті жағ дайлар ә рдайым қ олайлы бола бермейтінін айта кету керек. Дегенмен, микроорганизмдер оларды жанама факторларғ а қ арағ анда жақ сы қ абылдайды.

Кейде пигменттелумен бірге жү ретін ортаның лайлануы, бетіне қ абыршақ пайда болуы, тұ нба тү зілуі, газ бө ліну сияқ ты бө ліп алатын микроорганизмдердің ө суіне тә н белгілердің пайда болуынан жинақ таушы дақ ылдың ө суін біле аламыз. Кө збен шолып байқ аудан басқ а жинақ таушы дақ ылды микроскоптау арқ ылы қ ажет формаларының болуын анық тайды. Кейде бө ліп алғ ан микроорганизмдерден бө лінуге тә н зат алмасу ө німдерін анық тауды да қ ажет етеді.

Тапсырма: пішен таяқ шасының, майқ ышқ ылды, сіркеқ ышқ ылды, сү тқ ышқ ылды, шіріту, галофильді жә не майыдыратушы бактериялардың, Azotobacter мен Proteus туысының бактерияларын, ашытқ ылардың жинақ таушы дақ ылын алу.

Ә дістемелік нұ сқ аулық