А) 1 - сатысы – арнайылықты катаболизм жолдары

Тағ амдық заттардың қ орытылуындағ ы негізгі аралық зат активті сірке қ ышқ ылы: ацетил- КоА болып табылады. Аэробты жағ дайда ацетил- КоА глюкозадан- ПЖҚ -ның тотығ удан декарбоксилденуінен тү зіледі; липидтерден БМҚ -ның ß –тотығ уынан жә не глицериннің тотығ уынан тү зіледі; 18 амин қ ышқ ылдарынан аралық қ осылыстар арқ ылы: пируват(ала, гли, сер, цис, тре), a -кетоглутарат жә не оксалоацетат (асп, глу, фен, тир, тис, арг, мет, про, вал), ацетоацетил-КоА(лей, лиз, фен, тир, три) тү зіледі.

Ацетил- КоА-ның орталық рө л атқ аруының себебі, ол белоктардың, кө -мірсулардың, липидтердің, кө птеген амин қ ышқ ылдарының катаболи-калық ө німі бола отырып, ү шкарбонқ ышқ ылы циклінде(Ү КЦ) тотығ а алуында.

б) ІІ-сатысы- Ү КЦ. Негізі, маң ызы. Ү КЦ-да жү ретін реакциялар жә не оғ ан қ атысатын ферменттер.

Ү КЦ энергия алмасуының 2-сатысына жатады жә не барлық органикалық заттардың катаболизмінің басы болып табылады. Ү КЦ-ның жалпы тең деуі:

АцетилКоА 2 СО₂ + 3НАДН₂ + ФПН₂ + АТФ

Ү КЦ-ның атқ аратын қ ызметтері:

1. Ү КЦ – амфиболикалық циклге жатады, себебі онда катаболикалық та, анаболикалық та процестер жү реді.

Ү КЦ-дағ ы анаболикалық процестер – кө птеген молекулалардың син-тездерінің алдың ғ ы заттары. Мұ ны Ү КЦ-ның пластикалық қ ызметі деп те айтуғ а болады. Мысалы, a- кетоглутараттан аланинмен ә рекеттесті-ріп қ айта аминдену реакциясы арқ ылы амин қ ышқ ылы-глутаматты жә не пируватты, ал оксалоацетатты аланинмен ә рекеттестіріп осындай жолмен аспартатты алуғ а болады. Сукцинил-КоА-ны гемоглобиннің, миоглобиннің, цитохромның, каталазаның жә не пероксидазаның гемдерінің синтезіне пайдалануғ а болады. Лимон қ ышқ ылын бос май қ ышқ ылдарының синтезіне қ олданады. Ү КЦ-дағ ы катаболикалық процестер ацетил-КоА-ның, БМҚ -ның жә не амин қ ышқ ылдарының ыдырауын туғ ызады.

2. Ү КЦ- жасушалардың тыныс алуының жә не энергияны жинақ тап, оны аэробты жасушалардың жұ мсауының маң ызды бө лігі болып табылады. Бұ л циклде активті сірке қ ышқ ылы «жанады», яғ ни бұ л АСҚ -ның жасушалардағ ы тотығ уының жалғ ыз жолы. Ү КЦ энергия кө здері болып табылатын барлық метаболикалық қ осылыстардың - кө мірсуларының, БМҚ -ның, кетон денелерінің, амин қ ышқ ылдары-ның толық тотығ уының жалпы жолының басы деп есептелінеді. Кө рсетілген қ осылыстар кофермент-КоА-ғ а, НАД+-қ а жә не ФАД-қ а таласады.

3. Ү КЦ-да тотық сызданғ ан дегидрогеназалар тү зіледі, олар ары қ арай БТ тізбегінде пайдаланылады. Сондық тан Ү КЦ БТ-ғ а тотық сыздан-ғ ан ДГН2 -ні апарушы процеске жатады.

4. Ү КЦ (Кребс циклі) барлық зат алмасуының айқ асқ ан ортасы бол-ғ андық тан, осының нә тижесінде барлық заттардың метаболизмдері-нің бір-бірімен байланысын тудырады.