Айқын және айқын емес шығындар

Айқ ын (қ алта) – кә сіпорынғ а жатпайтын ресурстарды сатып алу (жұ мысшылар ең бек ақ ысы, материалдарды жабдық тау).

Айқ ын емес – кә сіпорынғ а жататын ресурстарды қ олданумен байланысты шығ ындар (шер иесіне жер, кә сіпкерге ең бек ақ ы, кә сіпкер капиалына пайыз).

Тұ рақ ты жә не ө згермелі шығ ындар тек қ ысқ а уақ ытта қ олдануғ а қ арастырылады.

 

 

Нім ө ндіруге кеткен шығ ындардың жіктелуі

Отандық тә жірибеде шығ ындарды жіктеудің келесті тү рлері бар:

- ө ндіріс тү рі бойынша – негізгі жә не қ осалқ ы;

- ө нім тү рі бойынша – жеке ө німдер, бір келкі ө нім тү рлерінің топтары, жұ мысқ а, қ ызметке тапсырыстар;

- шығ ындар тү рі бойынша – калькуляция баптары (ө німнің ө зіндік қ ұ нын калькуляциялау жә не аналитикалық есепті ұ йымдастыру ү шін) жә не шығ ындар элементтері (ө ндіріске шығ ындардың жобалық сметасын жә не шығ ындар есеп беруін қ ұ ру ү шін);

Шығ ындардың пайда болу орны бойынша - ө ндіріс, участок, цех.

Калькуляция баптары жә не шығ ындардың элементтері бойынша шығ ындардың жіктелуін қ арастырайық.

Калькуляция баптарының тізбесі, олардың қ ұ рамы жә не ө нім, жұ мыс, қ ызмет тү рлері бойынша бө лінуі салалар бойынша анық талады. Мысал ретінде, машинақ ұ ру саласының калькуляциялық баптарын қ арастырайық:

1. Шикізаттар мен материалдар (қ алдық тарды алып тастағ анда)

Сатып алынғ ан ө німдер, жартылай фабрикаттар жә не біріккен кә сіпорындардың қ ызметтері.

Негізгі ө ндірістік жұ мыскерлердің ең бек ақ ысы.

Осымша ө ндірістік жұ мыскерлердің ең бек ақ ысы.

Ндірістік жұ мыскерлердің ең бек ақ ысынан сақ тандыруғ а аударымдар.

Ндірісті дайындауғ а жә не игеруге кеткен шығ ындар.

Рылғ ыны ұ стауғ а жә не қ олдануғ а кеткен шығ ындар.

Цехтық шығ ындар.

Жалпы зауыттық шығ ындар.

Ақ аудан жоғ алтулар.

Ндірістен тыс шығ ындар.

Бірінші 8 бабы цехтық ө зіндік қ ұ нды қ ұ райды, 10 бап - ө ндірістік ө зіндік қ ұ н, барлық баптар ө німнің толық ө зіндік қ ұ нын қ ұ райды.

Қ азіргі заманда кө птеген шағ ын жә не орта кә сіпорындарда калкуляциялық баптардың қ ысқ артылғ ан номенклатурасын қ олданады:

Тікелей есептеудегі материалдық шығ ындар (технологиялық мақ саттағ ы шикізаттар, материалдар, отын, энергия).

Ең бек ақ ы шығ ындары (тікелей есептеудегі).

Басқ ада тікелей шығ ындар.

Ндірісті басқ ару жә не қ ызмет ету бойынша шығ ындар (жанама шығ ындар).

Топтастыруы ұ сыныстық сипатта болатын калькуляция баптарына қ арағ анда, ө німнің, жұ мыстың, қ ызметтің ө зіндік қ ұ нын қ ұ ратын шығ ындар олардың экономикалық мазмұ ны бойынша келесі элементтер бойынша топталады:

Материалдық шығ ындар (қ айтарылатын қ алдық тардың қ ұ нын алып тастағ анда).

Ең бек ақ ы шығ ындары.

Леуметтік қ ажеттіліктерге аударымдар.

Негізгі қ орлардың амортизациясы.

Басқ ада шығ ындар

Сонымен, шығ ындарды калькуляция баптары бойынша топтастыру олардың шығ у орнын кө рсетеді жә не ө ндірісте шығ ындарды калькуляциялау жә не есептеу, жоспарлау ү шін жә не бір ө нім бірлігін, барлық ө німдерді жү зеге асыру ү шін қ олданылады. Оның қ ұ рамында шығ ындардың кешендік баптары бар.

Шығ ындарды шығ ындардың элементтері бойынша топтастыру ө з қ ұ рамына олардың пайда болу орнына тә уелсіз шығ ындалғ ан экономикалық элеметтерді қ осады. Бұ л тікелей шығ ындар болып табылады.