Студопедия Главная Случайная страница Обратная связь

Разделы: Автомобили Астрономия Биология География Дом и сад Другие языки Другое Информатика История Культура Литература Логика Математика Медицина Металлургия Механика Образование Охрана труда Педагогика Политика Право Психология Религия Риторика Социология Спорт Строительство Технология Туризм Физика Философия Финансы Химия Черчение Экология Экономика Электроника

Скланенне і правапіс лічэбнікаў




1. Амаль усе лічэбнікі, за выключэннем дзевяноста і паўтара, паўтары, скланяюцца. Лічэбнікі сорак і сто ва ўсіх склонах (акрамя назоўнага і вінавальнага) маюць канчатак -а.

2. У колькасных лічэбніках ад адзінаццаці да дваццаці і лічэбніку трыццаць пішацца дзве літары ц. Падвоенае ц пішацца таксама ў творным склоне лічэбнікаў пяць, дзевяць – дваццаць, трыццаць.

3. Лічэбнікі два (дзве), абодва (абедзве), тры, чатыры ў творным склоне пішуцца з канчаткам -ма: двума, дзвюма, трыма, чатырма.

4. У складаных і састаўных колькасных лічэбніках ад пяцідзесяці да васьмідзесяці і ад двухсот да дзевяцісот пры скланенні змяняюцца ўсе іх часткі: шасцюстамі сямюдзесяццю васьмю.

5. Пры скланенні састаўных парадкавых лічэбнікаў змяняецца толь­кі апошняе слова: у тысяча дзевяцьсот восемдзесят пятым годзе.

Заўвага. Лічэбнік два спалучаецца з назоўнікам мужчынскага і ніякага роду, дзве – з назоўнікамі жаночага роду: два падручнікі – дзве кнігі, два хлопчыкі – дзве дзяўчынкі.

У спалучэннях лічэбнікаў два (абодва), дзве (абедзве), тры, чатыры з назоўнікамі і прыметнікамі апошнія ўжываюцца ў форме назоўнага склону множнага ліку: дзве адрамантаваныя парты, тры складаныя задачы, чатыры новыя дамы.

Практыкаванне 71.

· Спішыце тэкст, запісваючы лічэбнікі словамі.

· Абазначце разрад лічэбнікаў.

· Выпішыце тэрміны, растлумачце іх значэнне.

· Вызначце спосаб утварэння тэрмінаў.

Тэкст № 1. Першы рэкардсмен свету швед Оскар Грундэн у 1892 г. прабег (зараз сказалі б – прайшоў) 500 метраў за 50,8 секунды. Ця­пер за гэты вынік не дадуць нават юнацкага разраду, а тады, у канцы ХIХ стагоддзя, яго называлі фантастычным, яму прочылі доўгае жыццё. Так будзе заўсёды: кожны рэкордны час будуць называць фанта­сты­кай, пра кожны казаць – на гады. Оскару Грундэну і яго партнёрам су­час­ныя рэ­корды маглі хіба толькі прысніцца ў салодкім сне. Вясной 1987 г. аме­ры­канец Нік Томец праляцеў 500 метраў за 36,23 секунды, пры гэтым на апошнім адрэзку развіў хуткасць каля 60 кіламетраў у гадзіну. Фан­та­сты­ка? Канечне! Сам рэкардсмен лічыць, што ў будучым се­зоне прыйдзе чарга 35-секунднага рубяжа...(Паводле В. Кумчага, А. Любімава.)

Тэкст № 2. Барысаглебская царква ў Навагрудку – трох­не­фа­вая двухвежавая пабудова, план яе асноўнага аб’ёму мае прама­вуголь­ную форму. З усходу заканчваецца шматграннай апсідай, з заха­ду да царк­в­ы прымыкае прытвор. Яе агульная даўжыня – 23,5 м, шырыня – 16 м.

Устаноўлена, што падмурак цэнтральнай грані апсіды выкананы з ва­луноў вялікіх і сярэдніх памераў на вапнава-пясчанай рошчыне. Яго падэшва залягае на глыбіні 2,8 м ад узроўню сучаснай дзённай па­верхні. Знешні край падмурка вынесены на 0,7 м ад вонкавай пло­скасці сцяны. На вышыні 0,65 м ад верхняга абрэза падмурка пра­со­чана му­роўка з блокаў вапняку (28–54х10­30 см), змацаваных вапнава-пясчанай рошчынай. Акрамя вапняку ўжыта плінфа. Асобныя яе кавалкі таўшчы­нёй 4,5 см пакладзены для выраўноўвання 2 верхніх радоў валуноў. У ХVІ ст. былі выкарыстаны не толькі будаўнічыя матэрыялы, але і пад­муркі храма ХІІ ст., на якіх узведзены сцены асноўнага аб’ёму царквы. (А. М. Кушнярэвіч.)

Тэкст № 3. Першым старажытным каменна-цагляным куль­та­вым будынкам быў Сафійскі Сабор у Полацку, будаўніцтва якога ад­носіцца да ХІ стагоддзя. Сабор дайшоў да нашага часу ў значна пера­будаваным выглядзе. Ад будынка ХІ стагоддзя захаваліся фрагменты слупоў, апсіды і сцен. У выніку работ, праведзеных у саборы ў сярэ­дзіне ХVІІІ стагоддзя, з паўднёвага боку была прыбудавана новая апсіда, на поўдні размешчаны ўваход і 2 вежы.

У плане сабор уяўляў сабой чатырохвугольнік з 5 нефамі і 3 а­п­сідамі гранёнай формы. 3 сярэднія нефы вылучаліся, што стварала ўра­жанне выцягнутасці і набліжала крыжова-купальны храм да базілі­каль­нага тыпу. Памеры Полацкай Сафіі з поўначы на поўдзень – 26,2 м, з захаду на ўсход – 25,5 м. Сцены храма былі выкладзены з цэглы ў тэхніцы візантыйскай кладкі «са схаваным радам». Аснову яе складала чаргаванне радоў цэглы (плінфы) – 1-ы супадаў знадворку з плоскасцю сцяны, 2-гі ўтопліваўся на невялікую глыбіню адносна верхняга і ніж­няга. Ніша, якая ўтваралася, запаўнялася вапняковым растворам з цагля­ным крошывам (цамянкай). Такі спосаб кладкі надаваў будынку жывапісны выгляд.

· Параўнайце гэты тэкст з наступнымі. Вызначце адрозненні ў пады­хо­дзе да апісання Сафійскага сабора.

…Як і раней, над усім местам узвышалася Сафея. Сэрца Скарыны перад гэтай яе плінфавай, бледна-ружовай непарушнасцю затрым­цела, а Сафійка ўсімі сваімі высокімі сямю вярхамі маўчала, пабліск­ваю­чы золатам крыжоў на сонцы больш сляпуча, чым нават само сон­ца. Скарына ступаў крокам запаволеным. Полы мантыі ягонай тут, на ўзгоркавым прасторы каля Сафеі, пачаў шырока развяваць, набягаючы з-за ракі, вецер, і гэтыя полы Францішку нібы перашкаджалі ў яго запаволенай хадзьбе, хоць маглі яны ўзбочнаму назіральніку здавацца нават крыламі, што раскрываліся. (А. Лойка.)

Званы Сафіі… Калі абуджаўся вялікі звон і густы, чысты гул яго падымаўся над саборам а сямі вярхах, а сямі купалах, і ўслед за ім, на адно імгненне апярэджваючы наступную магутную хвалю працяглага, трывожна-ўрачыстага гуку, праз спалоханы пошум крылаў узляталі ў паветра бязважкія чародкі галубоў, усё аціхала, усё нерухомела і ў По­лац­ку і ў яго ваколіцах уверх і ўніз па Дзвіне. І вось ужо адгукаліся ін­шыя, меншыя званы, адгукаліся, здавалася, бязладна, таропка, быц­цам даганяючы гук, і вось ужо іх пявучае бомканне злівалася ў ня­стрымнае, неабдымнае гучанне прасторы і ўсе позіркі міжволі звярта­лі­ся да неба, яснага, бязвоблачнага, ці ад краю да краю ахінутага рудой, пад колер зямлі, хмарай, і ў кожнай жывой душы, страпянуўшыся, білі крыламі трывога і радасць – няўцямная трывога і няўцямная радасць. І ў гэтых трывозе і радасці, што складалі адно цэлае – самую душу чала­вечую, было столькі таемнага, незразумела ўзвышанага, што і бяз­лет­ны немысель, і багабойлівы стары адчувалі сваю бяссільнасць, сваю безабароннасць перад небам і часам, які то ўслаўлялі, то адпявалі званы Сафіі. (Т. Бондар.)

Практыкаванне 72.

· Перакладзіце тэкст на беларускую мову.

· Лічэбнікі запішыце словамі.

Тэкст № 1. При изучении влияния табака на здоровье людей установлено, что если 25-летний человек не курит, то он в среднем может прожить еще 48,6 лет. Если же он выкуривает от 1 до 9 сигарет в день, этот срок сокращается до 44 лет. Ну, а если он выкуривает от 10 до 19 сигарет в день, то сокращает свою жизнь на 5,5 лет, а курящий от 20 до 39 сигарет еще больше – на 6,2 года. По данным ученых из Германии, курящие в возрасте от 40 до 49 лет умирают в 3 раза чаще, чем некурящие.

Доктор медицинских наук Л. В. Островский приводит такие данные: длительно курящие в 13 раз чаще заболевают стенокардией, в 12 раз – инфарктом миокарда и в 10 раз – язвой желудка. Каждый седьмой длительно курящий человек страдает облитерирующим эндартери­итом – тяжелым заболеванием кровеносных сосудов ног.

Риск умереть от болезней сосудов сердца у курящих в 2–3 раза боль­ше, чем у некурящих. Особенно курение опасно тем, что вызывает рак легких. Установлено, что люди, выкуривающие по 10–12 сигарет в день, заболевают раком легких в 15 раз чаще некурящих, а выкури­вающие по 2 пачки сигарет – в 30 раз. (Н. Коростелев.)

Слоўнік

Табак – тытунь
Сигарета – цыгарэта
Курящий – курэц
Заболевают стенокардией, инфарктом миокарда, язвой желудка – захворваюць на стэнакардыю, інфаркт міякарда, язву страўніка
Длительно курящий человек – чалавек, які доўга курыць
Страдает облитерирующие эндартериитом – пакутуе на аблітэруючы эндартэрыіт
Заболевают раком лёгких – захворваюць на рак лёгкіх

Тэкст № 2. Замок-крепость – наиболее выдающийся памятник белорусской архитектуры XVI–XVIII вв.– расположен в городском поселке Мир Кореличского района Гродненской области. Построен в начале XVI в. магнатским родом Ильиничей для защиты от набегов татар-крымчаков и как твердыня в междоусобной борьбе.

Мирский замок в плане представляет собой близкий к квадрату че­ты­рех­угольник, со стороной длиной около 75 м. По углам расположены 4 пя­ти­этажных башни высотой 25–27 м, выступающие за пределы стен. По­середине западной стены расположена 5-я, шестиэтажная башня с въезд­ными воротами, перед которыми были подъемный мост и бар­ба­кан.

Башни замка в нижней части имеют четырехугольное сечение, вы­ше – восьмиугольное, завершаются шатровым покрытием. Фунда­менты башни и стен заглублены на 5 метров. Декор башен основан на конт­расте красных кирпичных стен и белых штукатуренных ниш с разно­образными арочными завершениями. Между собой башни со­еди­не­ны стенами с бойницами, сложенными из кирпича, высотой 13 м, тол­щиной внизу 3 м. Замок был окружен земляным валом высотой до 9 м, у подножья которого находился ров с водой. В середине XVI в. на замковом дворе возле восточной и южной стен возведены одно­этаж­ные корпуса дворца со складами и подвалами. До 1616 г. Радзивилами были надстроены еще 2 этажа в ренессансном стиле. Дворец имел более 40 комнат, украшенных мрамором, лепниной, шпалерами, наполненных различными произведениями искусства. (В. П. Кисель.)

Слоўнік

Твердыня в междоусобной борьбе – цвярдыня ў міжусобнай барацьбе
Сторона длиной около 75 м – старана даўжынёй каля 75 м
Выступающие за пределы стены – якія выступаюць за межы сцен
Завершаются шатровым покрытием – завяршаюцца шатровым пакрыццём
Более 40 комнат – больш за 40 пакояў

Тэкст № 3. В литературе существует удивительный разно­бой, когда идет речь об изданиях Франциска Скорины – об их объеме, о количестве заставок и концовок… Возьмем, например, «Апостол», ко­то­рый вышел в свет в Вильне в марте 1525 г. По мнению таких авто­ри­тет­ных библиографов, как П. М. Строев и И. П. Каратаев, в книге 351 лист. И. П. Сахаров говорил о 352 листах, а А. И. Миловидов и Л. Е. Мах­новец – о 315.

По моему мнению, в книге 344 листа.

А сколько заставок и концовок в «Апостоле»? Александр Иванович Анушкин, выпустивший в 1962 г. интересную книгу «Во славном месте Ви­ленском», утверждал, что 624. В это число он, по-видимому, включал не только виньетки, но и инициалы-буквицы. Вера Ильинична Лукья­нен­ко, составившая очень полезный «Каталог белорусских изданий кирил­лов­ского шрифта ХVІ–ХVІІ вв.» – он вышел в свет в Ленинграде в 1973 г.,– называет другие числа – 280 виньеток и 427 инициалов. Геор­гий Яков­ле­вич Голенченко в сводном каталоге «Книга Белоруссии. 1517–1917», вышедшем в Минске в 1986 г., говорит о 276 заставках и 427 буквицах.

Я насчитал в «Апостоле» 283 заставки и 427 инициалов.

Дело заключается в том, что разные исследователи изучали различные экземпляры. Всего таких экземпляров известно 10: пять из них – в москов­ских библиотеках, два – в ленинградских, по одному – в Вильнюсе, Львове и Лондоне. (Е. Немировский.)







Дата добавления: 2015-08-30; просмотров: 2191. Нарушение авторских прав


Рекомендуемые страницы:


Studopedia.info - Студопедия - 2014-2019 год . (0.003 сек.) русская версия | украинская версия