Дзеяслоў

Дзеяслоў – самастойная часціна мовы, якая абазначае дзеянне як працэс і адказвае на пытанні што рабіць? што зрабіць?

Дзеясловы маюць граматычныя катэгорыі трывання, ладу, часу, асо­бы, ліку. Формы прошлага часу маюць яшчэ і катэгорыю роду. Дзея­сло­вы могуць быць пераходнымі і непераходнымі, зваротнымі і незваротнымі.

Усе формы дзеяслова падзяляюцца на спрагальныя (формы цяпе­раш­­няга, прошлага і будучага часу абвеснага ладу, а таксама формы за­гад­­нага і ўмоўнага ладу) і неспрагальныя (інфінітыў, дзеепрыметнік і дзее­пры­слоўе). Спрагальныя формы дзеяслова ў сказе з’яўляюцца выказ­нікам.

Неспрагальныя формы выконваюць розныя сінтаксічныя функцыі: дзее­­пры­метнік – азначэння і выказніка, дзеепрыслоўе – акалічнасці, не­азна­­чальная форма дзеяслова можа быць любым членам сказа.

Практыкаванне 73.

· Прачытайце тэкст. Зрабіце яго стылёвы аналіз.

· Выпішыце дзеясловы, вызначце іх лад, лік, асобу, трыванне.

· Назавіце словы, вымаўленне і правапіс якіх не супадае.

Тэкст № 1. Дачакаліся: біятлон адкрыў новы кубкавы сезон. І за­кру­жылася карусель... Карусель, удзелу ў якой з нецярплівасцю чакаеш хуткаплынным летам і цяжкай восенню. Карусель, якая няўмольна захоплівае, вымушаючы пасля кожнай гонкі любавацца фінішным пра­та­колам. Таму што амаль кожны спартсмен знойдзе ў ім хоць нешта, што грэе душу. Ці гэта заўважанае ўсімі месца, ці гэта пападанне ў лік тых, хто выклікаецца на ўзнагароджанне, ці то заваяванне заветных заліковых балаў. Сустракаюцца і такія, каму бальзам на сэрца – абыграць хоць каго-небудзь свайго. Многім важна прайсці б без страт адзін агнявы рубеж. А іншы працуе да знямогі, каб атрымаць унутранае задавальненне ад затрачаных намаганняў. Па-першае, ад таго, што змог прымусіць сябе выкласціся на дыстанцыі, прайшоўшы яе тэхнічна правільна і бясстрашна. А па-другое, таму, што здзейсніў на стрэльбішчы тую дасканалую праграму дзеянняў, якая адпрацоўваецца і закладваецца ў мазгу яшчэ да старту. (Паводле С. Парамыгінай.)

· Выпішыце словы спецыяльнай лексікі, складзіце з імі невялікі рэпартаж.

Тэкст № 2. «Маё жыццё і маё мастацтва прысвечаны пошуку ха­раства і гармоніі. Дабро, вера, любоў – для мяне не проста словы. Лю­дзі без веры, без любові нагадвалі б статак дзікіх звяроў, гатовых раз­дзіраць і знішчаць адзін аднаго. І я не змог бы жыць, калі б не спа­дзя­ваўся, што цяжкія часы адыдуць у нябыт, што ў нашых душах адно­віцца сувязь часоў і людзі зразумеюць сэнс дабра. Адраджэнне – гэта заў­сёды духоўнае адра­джэнне…» – гэтыя словы Аляксандра Шаста­кова можна было б паставіць эпіграфам да ўсёй яго творчасці.

Угледзьцеся ў творы людзей: глыбока адухоўленыя, прасякнутыя ўнут­раным святлом, яны выпраменьваюць спакой, годнасць, сардэчнае цяпло, прыцягваюць не толькі чыста мастацкай, але і рэальнай прыга­жосцю. А мастак жа імкнецца стварыць дакладны псіхалагічны партрэт, раскрыць адметныя рысы светаадчування, нават выказаць запаветныя думкі свайго героя,– і пры тым, што яму не ўласцівы каляровыя, фак­турныя, аб’ёмна-прасторавыя эфекты, кідкасць, экстравагантнасць прыё­маў, кожны раз мастацкі цуд адбываецца. Гладкая паверхня па­лат­на, каларыт, пабудаваны на спалучэннях блізкіх тонаў, роўнае, рас­сеянае святло пагружаюць нас у атмасферу замаруджана-нетаропкіх рытмаў, даюць магчымасць уважліва прасачыць драматургію вобразаў, якія свабодна, натуральна ўпісваюцца ў навакольную абстаноўку і ўспрымаюцца знаёмымі, лёгка пазнавальнымі.

Безумоўна, творчаму почырку А. Шастакова ўласціва ўменне ў са­мым простым, звычайным убачыць паэзію прыроды, хараство роднай зямлі. Часам думаю: мо сакрэт у тым, што яго ўяўленне аб цудоўным адпавядае беларускаму нацыянальнаму характару…(І. Мятліцкая.)

· З якім значэннем і з якой мэтай аўтар выкарыстоўвае словы паэзія, рытм?

Тэкст № 3. Гуслі ў нас даўно выйшлі з ужытку.

Не верылася.

Думалася, ну як жа так?

Яшчэ на пачатку стагоддзя, паводле даных этнаграфіі, былі ў нас і гуслі, і гусляры. І чаму яны раптам зніклі? З якой прычыны?

Адказу не знаходзіў.

І раптам, зусім выпадкова, дачуўся: пад Маладзечнам, у лесе на ху­тары, жыве гусляр. У яго ёсць і гуслі. Самаробныя. А іграе – заслу­хаешся! Казалі яшчэ: калі хочаш пабачыць апошняга гусляра і ягоныя гуслі пачуць – не марудзь. Чалавек даўно размяняў дзевяты дзесятак…

Дзед Максім – высокі, хударлявы, сівы, з белымі вусамі і блакітнымі вачыма. Ні даць ні ўзяць – купалаўскі гусляр! Толькі хіба тае барады бракуе. Сядзіць насупраць на лаве і пра жыццё сваё расказвае.

Я ніколі не бачыў гусляў, не даводзілася і чуць іх. Хацелася б, каб ад­разу пайграў, каб паказаў, на што здатныя яны. Але стрымліваю ся­бе, не пера­біваю дзеда Максіма. І ён працягвае свой аповед спакойна, не спяшаючыся:

– Гуселькі рабіў доўга. Пакуль загатоўкі здабыў, пакуль высушыў, па­куль выштукаваў – час прайшоў. Аднак спраўныя атрымаліся. Праў­да, яшчэ не абы­граліся як след, на мель струны не сталі, але нічога – абкатаюцца! (Я. Пархута.)

· З героем якой паэмы Янкі Купалы параўноўвае аўтар дзеда Максіма і чаму? Аргументуйце свой адказ. Якія радкі з гэтай паэмы Янкі Купалы сталі крылатымі?